Instytut Literacki: od rozkazu gen. Andersa do Maisons-Laffitte
11 lutego 1946 roku w Rzymie formalnie powołano Instytut Literacki – jedno z najważniejszych polskich przedsięwzięć kulturalnych XX wieku na emigracji.
Placówka została utworzona przy 2 Korpusie Polskim gen. Władysława Andersa i miała stanowić zaplecze wydawnicze oraz intelektualne dla środowisk polskich pozostających poza krajem po zakończeniu wojny.
Ppor. Giedroyc
Instytut Literacki założył Jerzy Giedroyc wraz z najbliższymi współpracownikami: Zofią i Zygmuntem Hertzami, Józefem Czapskim oraz Gustawem Herlingiem-Grudzińskim. Początkowo działał w Rzymie pod włoską nazwą Casa Editrice Lettere, dysponując własną drukarnią, introligatornią i zapleczem technicznym. Jego zadaniem było wydawanie książek literackich, historycznych i społecznych dla Polaków na emigracji, w sytuacji narastającej w kraju cenzury oraz likwidacji niezależnego rynku wydawniczego.
Rozkaz powołania Instytutu wydał gen. Władysław Anders. Dowódca 2 Korpusu wyznaczył także jego organizatorów: „ppor. Giedroyc Jerzego, ppor. Wąchała Władysława, ppor. Siuta Tadeusza” i przeznaczył kwotę 8 mln lirów na zakup drukarni. Dokument nie wskazywał jednak osoby odpowiedzialnej za kierowanie placówką; Giedroyc oficjalną nominację na kierownika Casa Editrice Lettere otrzymał dopiero pod koniec września 1946 roku.
„Jerzy był «mózgiem» i twórcą koncepcji całego przedsięwzięcia. Nie bał się ryzyka, miał wspaniałe pomysły. […] Zygmunt był bardzo inteligentny, oczytany, i to on tworzył atmosferę wokół «Kultury». Był magnesem, który przyciągał do nas ludzi. Józio był «ambasadorem» «Kultury» i Jerzego. Jego kontakty i autorytet, jakim cieszył się w środowisku artystów, intelektualistów i polityków, wielokrotnie okazywały się nam przydatne i pozwalały «Kulturze» uniknąć wielu kłopotów. Ja z kolei potrafiłam ich wszystkich, bez względu na różnice charakterów, łączyć i łagodzić konflikty. Na moich barkach spoczywała także cała praktyczna strona działalności «Kultury». Myślę, że gdyby nie było mnie i Zygmunta, całe przedsięwzięcie mogłoby się nie udać. Sama «Kultura» oczywiście mogłaby wychodzić, ale nie mogłaby się przerodzić w dom, instytucję” — wspominała potem Zofia Hertz.
Jeden z najważniejszych kręgów polskiej emigracji
Już w okresie rzymskim Instytut opublikował kilkadziesiąt tytułów, w tym dzieła o dużym znaczeniu symbolicznym, jak „Legiony” Henryka Sienkiewicza oraz „Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa” Adama Mickiewicza. Pod koniec 1947 roku Instytut Literacki przeniesiono do Francji, do podparyskiego Maisons-Laffitte, gdzie ukształtował się trwały ośrodek emigracyjnej kultury i myśli politycznej.
Najważniejszym przedsięwzięciem Instytutu było wydawanie miesięcznika „Kultura”, który od 1947 roku stał się kluczowym forum niezależnej debaty o Polsce, jej historii, relacjach międzynarodowych i przyszłości po komunizmie. Z „Kulturą” współpracowali m.in. Czesław Miłosz, Witold Gombrowicz, Gustaw Herling-Grudziński, Sławomir Mrożek, Zbigniew Herbert, Andrzej Bobkowski i Konstanty Jeleński, tworząc jeden z najważniejszych kręgów literackich polskiej emigracji powojennej. Uzupełnieniem pisma były „Zeszyty Historyczne”, publikujące dokumenty, relacje i opracowania poświęcone najnowszym dziejom Polski.
Jerzy Giedroyc kierował Instytutem Literackim do swojej śmierci w 2000 roku. Fundamentalną rolę organizacyjną i redakcyjną odgrywała Zofia Hertz, a znaczenie ośrodka wzmacniały autorytet i kontakty Józefa Czapskiego oraz dorobek współpracujących autorów. W ciągu kilkudziesięciu lat działalności Instytut wydał ponad 500 tomów książek, stając się jednym z najważniejszych strażników ciągłości polskiej kultury i niezależnej myśli historycznej poza krajem.
Kresy.pl / PAP
