Król nie mógł już odbierać szlachcie majątku bez wyroku. Jagiełło nadał przywilej czerwiński

23 lipca 1422 roku w Czerwińsku nad Wisłą król Władysław II Jagiełło nadał polskiej szlachcie przywilej, który ograniczał możliwość konfiskowania jej majątków, rozdzielał władzę sądową od wykonawczej i uzależniał bicie monety od zgody rady królewskiej.

Dokument, nazywany od miejsca wystawienia przywilejem czerwińskim, był jednym z ważniejszych etapów ograniczania swobody działania monarchy w średniowiecznej Polsce.

Akt wydano podczas wyprawy wojsk polskich przeciwko zakonowi krzyżackiemu. W Czerwińsku odbywał się wówczas sejm obozowy, czyli zgromadzenie zwołane w czasie pospolitego ruszenia. Szlachta przybyła pod własnymi chorągwiami ziemskimi i osobiście uczestniczyła w podejmowaniu decyzji, co pozwalało jej wywierać na władcę szczególnie silną presję.

Ustępstwa przed wojną z Krzyżakami

Jagiełło potrzebował udziału rycerstwa w kolejnej wojnie z zakonem. Zgromadzona w obozie szlachta uzależniła swoje poparcie od uzyskania nowych gwarancji prawnych. W jej sprawie miał wystąpić również przebywający w Czerwińsku wielki książę litewski Witold. Ostatecznie król zgodził się na przedstawione postulaty i 23 lipca wystawił dokument obejmujący dziewięć artykułów.

Najważniejsze postanowienie chroniło dobra dziedziczne. Król zobowiązał się, że ani on, ani działający w jego imieniu urzędnicy nie będą zajmować lub konfiskować majątku poddanego przed wydaniem odpowiedniego wyroku sądowego. Oznaczało to ograniczenie możliwości karania właściciela ziemskiego wyłącznie na podstawie decyzji monarchy lub administracji królewskiej.

Dokument nakazywał również, aby sądy ziemskie orzekały na podstawie jednolitego prawa pisanego obowiązującego w całym Królestwie Polskim. Sędziowie mieli stosować przepisy wywodzące się ze statutów Kazimierza Wielkiego, a rozstrzygnięcia wydane wbrew nim miały być pozbawione mocy.

Starosta nie mógł być jednocześnie sędzią

Przywilej wprowadzał zasadę niełączenia w jednej osobie urzędów starosty i sędziego ziemskiego na tym samym obszarze. Starosta reprezentował władzę królewską i odpowiadał między innymi za wykonywanie jej decyzji, natomiast sędzia ziemski rozstrzygał sprawy sądowe szlachty. Rozdzielenie tych funkcji miało ograniczać ryzyko, że ten sam urzędnik będzie równocześnie oskarżał, sądził i wykonywał wyrok. Zasada ta stała się jednym z pierwszych przykładów obowiązującej później w Rzeczypospolitej reguły incompatibilitas, czyli zakazu łączenia określonych urzędów.

Jagiełło zobowiązał się ponadto, że nie będzie bił nowej monety bez zgody prałatów i panów Królestwa, czyli rady królewskiej. Uregulowano również sposób pobierania kar pieniężnych oraz potwierdzono wcześniejsze przywileje stanowe, w tym przywilej koszycki nadany w 1374 roku.

Przywilej czerwiński wzmacniał pozycję szlachty kosztem monarchy, ale jednocześnie ustanawiał konkretne gwarancje przeciwko samowoli władzy i jej urzędników. Zasada, że majątek nie może zostać odebrany bez wyroku sądu, a władza wykonawcza nie powinna być skupiona w rękach osoby sprawującej urząd sędziowski, należała do najważniejszych rozwiązań ustrojowych zawartych w dokumencie.

Gwarancje te zostały później rozwinięte przez przywileje jedlneński z 1430 roku i krakowski z 1433 roku. Wprowadziły one zasadę „Neminem captivabimus nisi iure victum”, zgodnie z którą szlachcic posiadający ziemię nie mógł zostać uwięziony bez wyroku sądowego. Przywilej czerwiński stał się w ten sposób jednym z elementów procesu prowadzącego do ukształtowania ustroju stanowego Królestwa Polskiego.

Kresy.pl / Twoja Historia