Śmierć Zygmunta Augusta. Rzeczpospolita bez następcy tronu
7 lipca 1572 roku w Knyszynie zmarł bezpotomnie król Zygmunt II August, ostatni męski przedstawiciel dynastii Jagiellonów na polskim tronie.
Monarcha od dłuższego czasu ciężko chorował. Jego stan pogarszał się stopniowo, a współcześni opisywali wyniszczenie organizmu, gorączki, osłabienie i obrzęki, określane wówczas mianem puchliny wodnej. W przekazach pojawiają się informacje o dolegliwościach nerek i układu moczowego.
Nie ma pewności co do jednej, współczesnej diagnozy. Pewne jest natomiast, że król umierał po długiej chorobie, wyczerpany fizycznie i świadomy zbliżającego się końca.
Zygmunt II August nie pozostawił legalnego potomka, choć trzykrotnie zawierał małżeństwo. Jego pierwszą żoną była Elżbieta Habsburżanka, która zmarła młodo w 1545 roku. Drugą była Barbara Radziwiłłówna, ukochana króla, lecz zmarła bezdzietnie w 1551 roku. Trzecie małżeństwo, z Katarzyną Habsburżanką, okazało się nieudane. Małżonkowie żyli w separacji, a król bezskutecznie zabiegał o unieważnienie związku. Brak następcy stał się jednym z najpoważniejszych problemów politycznych ostatnich lat jego panowania.
Na marginesie warto dodać, że Zygmunt August mógł mieć nieślubne dzieci. W przekazach pojawia się Barbara, córka królewskiej metresy Barbary Giżanki, urodzona w 1571 roku i najczęściej uznawana za córkę ostatniego Jagiellona. Po śmierci króla została uznana za córkę przez Michała Woronieckiego, którego poślubiła Giżanka, a w dorosłym życiu wyszła za Jakuba Zawadzkiego, pisarza skarbu koronnego.
Knyszyn nie był miejscem przypadkowym. Zygmunt August chętnie przebywał w tamtejszej rezydencji królewskiej na Podlasiu. Leżała ona na ważnym pograniczu Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego, a więc w przestrzeni szczególnie bliskiej ostatniemu Jagiellonowi, który był zarazem królem Polski i wielkim księciem litewskim. Knyszyn dawał mu też warunki do spokojniejszego życia poza głównymi ośrodkami politycznymi. Król utrzymywał tam dwór, stadninę i zaplecze gospodarcze, a w ostatnich miesiącach życia właśnie tam szukał odpoczynku.
Śmierć Zygmunta II Augusta zamknęła epokę panowania Jagiellonów, która od końca XIV wieku kształtowała dzieje Polski, Litwy i całej Europy Środkowo-Wschodniej. Po jego zgonie Rzeczpospolita stanęła przed bezprecedensową sytuacją – tron pozostał pusty, a państwo musiało wypracować zasady wyboru nowego monarchy.
Tron nie miał legalnego męskiego następcy, choć żyła jeszcze siostra zmarłego monarchy, Anna Jagiellonka. Rozpoczęło się pierwsze bezkrólewie. W 1573 roku królem wybrano Henryka Walezego.
Po ucieczce Francuza z Polski Anna odegrała kluczową rolę polityczną: w 1575 roku została wybrana na króla Polski wraz ze Stefanem Batorym, którego poślubiła. Jej koronacja w 1576 roku była próbą zachowania jagiellońskiej ciągłości przy jednoczesnym utrzymaniu zasady wyboru monarchy przez szlachtę.
Ostatni Jagiellon został pochowany na Wawelu. Jego śmierć była nie tylko końcem życia monarchy, ale również symbolicznym końcem panowania męskiej linii Jagiellonów, która doprowadziła do unii polsko-litewskiej i stworzenia jednej z największych potęg politycznych ówczesnej Europy.
Kresy.pl
