Polacy między łagrami a sowiecką polityką. Historia dywizji kościuszkowców
14 maja 1943 roku płk Zygmunt Berling wydał rozkaz organizacyjny dla formującej się pod jego dowództwem 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki.
Jednostka powstawała na terenie Związku Sowieckiego, w Sielcach nad Oką koło Riazania.
Jej utworzenie było elementem polityki Stalina po zerwaniu 25 kwietnia 1943 roku stosunków dyplomatycznych z rządem Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie. Pretekstem do zerwania relacji była polska prośba do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża o zbadanie sprawy grobów polskich oficerów ujawnionych w Katyniu.
Zgodę na formowanie polskiej dywizji Państwowy Komitet Obrony ZSRR wydał 6 maja 1943 roku. Działania te wspierał komunistyczny Związek Patriotów Polskich, kierowany przez Wandę Wasilewską. Dla Moskwy nowa formacja miała znaczenie nie tylko wojskowe, lecz przede wszystkim polityczne. Powstawała bowiem bez zgody konstytucyjnych władz Rzeczypospolitej Polskiej i poza strukturami Polskich Sił Zbrojnych podległych Naczelnemu Wodzowi.
Do dywizji trafiali przede wszystkim obywatele II Rzeczypospolitej, którzy po 1939 roku znaleźli się pod władzą sowiecką. Byli wśród nich deportowani z ziem wschodnich, zwolnieni z więzień i łagrów po układzie Sikorski-Majski oraz Polacy, którzy z różnych powodów nie dotarli do armii gen. Władysława Andersa. Część do Sielc kierowały sowieckie wojskowe komendy uzupełnień. Dla wielu ludzi wyczerpanych zesłaniem i represjami służba w formacji noszącej polską nazwę i symbole była także drogą powrotu do kraju.
Dywizja od początku cierpiała jednak na poważne braki kadrowe. Znaczna część polskiej kadry oficerskiej została zamordowana przez NKWD w 1940 roku albo opuściła ZSRR wraz z Armią Andersa. Do jednostki skierowano więc oficerów Armii Czerwonej, często nieznających języka polskiego. Nadzór polityczny sprawowali działacze związani z komunistami, wśród nich późniejsi prominentni funkcjonariusze Polski Ludowej, m.in. Edward Ochab, Hilary Minc, Roman Zambrowski i Włodzimierz Sokorski.
15 lipca 1943 roku, w rocznicę bitwy pod Grunwaldem, żołnierze dywizji złożyli przysięgę. Obok słów o służbie ojczyźnie znalazły się w niej deklaracje wierności Związkowi Sowieckiemu i braterstwa broni z Armią Czerwoną. Tego dnia wręczono dywizji sztandar ufundowany przez ZPP. Umieszczony na nim orzeł nie miał korony.
Pierwszy raz 1 Dywizja Piechoty im. Tadeusza Kościuszki została użyta bojowo 12 i 13 października 1943 roku pod Lenino. Jednostka poniosła ciężkie straty: ponad 500 żołnierzy poległo lub zmarło z ran, 652 uznano za zaginionych, a 1776 zostało rannych. Na rozmiar strat wpłynęły m.in. niepełne wyszkolenie, błędy dowodzenia i pośpiech w skierowaniu dywizji na front.
W kolejnych latach dywizja walczyła m.in. o przyczółki na Wiśle, warszawską Pragę, Wał Pomorski i Berlin. Jej dzieje stały się jednym z elementów propagandy komunistycznej, zwłaszcza w Polsce Ludowej, gdzie rocznicę bitwy pod Lenino obchodzono jako Dzień Wojska Polskiego. Polityczne wykorzystanie tej formacji przez ZSRR nie zmienia jednak faktu, że w jej szeregach służyli w dużej mierze Polacy, którzy wcześniej przeszli przez deportacje, łagry i sowieckie represje, a udział w dywizji traktowali jako szansę na wydostanie się z głębi Związku Sowieckiego i powrót do ojczyzny.
