Grób Nieznanego Żołnierza – serce pamięci narodu
2 listopada 1925 roku na Placu Saskim w Warszawie złożono szczątki bezimiennego obrońcy Lwowa, tworząc Grób Nieznanego Żołnierza – symbol pamięci o wszystkich, którzy oddali życie za wolną Polskę.
Idea oddania hołdu bezimiennym żołnierzom, którzy zginęli za ojczyznę, narodziła się we Francji po I wojnie światowej. W Polsce myśl ta szybko znalazła oddźwięk – już w 1921 roku w Warszawie powstał Komitet Uczczenia Poległych 1914–1921. Jego członkowie, wspierani przez stowarzyszenie Polski Żałobny Krzyż, rozpoczęli zbiórkę na budowę pomnika. Gdy udało się zgromadzić ponad 115 tysięcy marek, inicjatywą zainteresowały się władze państwowe.
Lokalizacją stał się Pałac Saski
Na wniosek prezydenta Stanisława Wojciechowskiego w 1923 roku powołano Tymczasowy Komitet Organizacyjny Budowy Pomnika Nieznanego Żołnierza. Przez długi czas brakowało jednak decyzji o lokalizacji. Sytuację zmienił gest anonimowego fundatora, który 2 grudnia 1924 roku umieścił na Placu Saskim tablicę z napisem „Nieznanemu Żołnierzowi, poległemu za Ojczyznę”. To właśnie to miejsce – symbolicznie wybrane przez warszawiaków – stało się sercem przyszłego pomnika.
24 stycznia 1925 roku rząd, na wniosek ministra spraw wojskowych gen. Władysława Sikorskiego, podjął decyzję o budowie Grobu Nieznanego Żołnierza w arkadach Pałacu Saskiego. Autorem projektu został rzeźbiarz Stanisław Ostrowski. W centrum trzech środkowych arkad umieszczono kamienną płytę z napisem „Tu leży żołnierz polski poległy za Ojczyznę”. Na stalowej płycie wewnątrz trumny znalazł się napis: „Dnia 2 XI 1925 roku zostały złożone w tem miejscu zwłoki nieznanego żołnierza polskiego przeniesione z wybranego losem pobojowiska lwowskiego”.
Losowanie spośród 15 pól bitewnych
Miejsce pochodzenia szczątków wyłoniono losowo spośród piętnastu pól bitewnych. Losowania dokonał kawaler Virtuti Militari Józef Buczkowski, a wybór padł na Cmentarz Orląt Lwowskich. Tam, 29 października 1925 roku, w obecności komisji ekshumowano trzy groby. Trumnę z ciałem nieznanego ochotnika, przy którym znaleziono maciejówkę z orzełkiem, wskazała matka poległego obrońcy Lwowa – Jadwiga Zarugiewiczowa. Zwłoki przeniesiono do cynowej, a następnie dębowej trumny ozdobionej orłem.
Po nabożeństwie w lwowskiej katedrze kondukt wyruszył pociągiem do Warszawy. 2 listopada 1925 roku o świcie trumna przybyła na Dworzec Główny, skąd na armatniej lawecie przetransportowano ją do katedry św. Jana. Po mszy żałobnej, w obecności prezydenta Wojciechowskiego, premiera Władysława Grabskiego, gen. Sikorskiego, duchowieństwa i tysięcy mieszkańców stolicy, trumnę złożono w grobowcu na Placu Saskim. Do środka włożono akt erekcyjny, srebrny wieniec od prezydenta, całun z wizerunkiem orła i urny z ziemią z czternastu pól bitewnych. Zapłonęły znicze, zaciągnięto wartę honorową, a huk salw armatnich uczcił bohatera, którego imienia nikt nie znał.
Miejsce narodowych uroczystości
W latach międzywojennych Grób Nieznanego Żołnierza stał się miejscem uroczystości narodowych, przysiąg wojskowych i chwil zadumy. W czasie okupacji niemieckiej warszawiacy z narażeniem życia składali tam kwiaty w rocznice świąt państwowych. W grudniu 1944 roku Niemcy wysadzili Pałac Saski, jednak akurat ten fragment arkad, z grobem, ocalał spod ruin.
Już w styczniu 1945 roku zapadła decyzja o odbudowie pomnika. Projekt powierzono architektowi Zygmuntowi Stępińskiemu, który odtworzył trzy środkowe arkady kolumnady. W nowej wersji znalazły się kraty z wizerunkami orła bez korony i krzyży Virtuti Militari, Grunwaldu oraz Walecznych. Na tablicach upamiętniono miejsca walk Polaków z lat 1939–1945.
Ponowne odsłonięcie Grobu odbyło się 8 maja 1946 roku, w pierwszą rocznicę zakończenia wojny. Od tej chwili monument stał się nie tylko symbolem żołnierskiej ofiary, ale i trwałości polskiej pamięci. W 1964 roku uznano go za zabytek, a w kolejnych latach wielokrotnie restaurowano. W 1979 roku modlił się przy nim papież Jan Paweł II, w 1989 roku złożono tam ziemię z Katynia.
Po 1990 roku Grób Nieznanego Żołnierza odzyskał swój przedwojenny charakter. Przywrócono tablice z nazwami pól bitewnych z lat 972–1921 i dodano nowe, upamiętniające historię polskiego oręża aż po czasy współczesne. Dziś przy pomniku płonie wieczny znicz, a wartę pełnią żołnierze Batalionu Reprezentacyjnego Wojska Polskiego. Na Placu marszałka Józefa Piłsudskiego, w miejscu dawnego Pałacu Saskiego, odbywają się zaś najważniejsze uroczystości państwowe.
Kresy.pl / Wojsko Polskie
Czytaj też: Oryginalne elementy Grobu Nieznanego Żołnierza odzyskane po 60 latach [+FOTO]
