15 kwietnia 1846 roku zaborcy zlikwidowali Wolne Miasto Kraków

Dziś przypada rocznica likwidacji Wolnego Miasta Krakowa – niewielkiego, lecz znaczącego tworu państwowego, który istniał w latach 1815–1846.

Powstał on decyzją Kongresu Wiedeńskiego jako „Wolne, Niepodległe i Ściśle Neutralne Miasto Kraków i jego Okręg”, zwane także Rzeczpospolitą Krakowską. Był to szczególny przypadek na mapie Europy – formalnie niezależne państwo polskie w realiach zaborów, choć jego suwerenność pozostawała pod ścisłą kontrolą trzech mocarstw: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego.

Ustrój Rzeczypospolitej Krakowskiej miał charakter republikański. Państwo posiadało własną konstytucję oraz instytucje, a jego system prawny częściowo opierał się na rozwiązaniach wywodzących się z epoki napoleońskiej. Z czasem jednak wpływ mieszkańców na rządy był coraz bardziej ograniczany. W 1833 roku narzucono nową konstytucję, wzmacniającą kontrolę państw opiekuńczych i redukującą samodzielność władz lokalnych. Kilka lat później, w 1836 roku, do Krakowa wkroczyły wojska austriackie, rozpoczynając okres faktycznej okupacji.

Mimo tych ograniczeń Kraków zachował istotną rolę w życiu intelektualnym Polaków. Działał tu Uniwersytet Jagielloński, a miasto stało się jednym z ważniejszych ośrodków myśli politycznej i konspiracyjnej, szczególnie po upadku Powstania Listopadowego.

W lutym 1846 roku Kraków stał się miejscem próby wywołania ogólnonarodowego zrywu. 21 lutego wybuchło powstanie krakowskie, którego organizatorzy liczyli na objęcie walką wszystkich zaborów i różnych warstw społecznych. Insurekcyjny Rząd Narodowy ogłosił m.in. zniesienie pańszczyzny oraz zapowiedział reformy społeczne.

Rzeczywistość okazała się jednak bardziej skomplikowana. Powstanie nie uzyskało szerokiego poparcia, a napięcia społeczne – szczególnie na wsi – zostały wykorzystane przez władze austriackie. W tym samym czasie w Galicji doszło do gwałtownych wystąpień chłopskich, znanych jako rabacja galicyjska, którym przewodził Jakub Szela. W rezultacie powstanie krakowskie szybko upadło, nie trwając nawet dwóch tygodni.

Klęska powstania krakowskiego stała się bezpośrednim pretekstem do likwidacji Wolnego Miasta. 15 kwietnia 1846 roku w Wiedniu przedstawiciele mocarstw opiekuńczych podpisali konwencję o jego inkorporacji do Austrii. Kilka miesięcy później, 16 listopada, Kraków został formalnie wcielony do monarchii habsburskiej jako Wielkie Księstwo Krakowskie, co oznaczało kres jego odrębności politycznej.

Decyzja ta spotkała się z krytyką części opinii międzynarodowej, jednak nie wpłynęła na zmianę sytuacji. Kraków znalazł się w granicach monarchii habsburskiej, a w kolejnych dekadach funkcjonował jako część Galicji, uzyskując z czasem ograniczoną autonomię.

Choć Rzeczpospolita Krakowska była państwem niewielkim i zależnym od silniejszych sąsiadów, jej istnienie pozostaje jednym z bardziej charakterystycznych epizodów w dziejach ziem polskich w XIX wieku.

Kresy.pl