Do trzech razy sztuka – Kazachstan głosuje nad projektem nowej konstytucji

Referendum konstytucyjne w Kazachstanie jest finałem szybkiego procesu zainicjowanego pół roku temu przez prezydenta kraju Kasyma Żomarta Tokajewa. Proces pierwotnie ogłoszony jako reforma parlamentu, wiedzie ku przebudowie systemu politycznego kraju.

Obywatele Kazachstanu mogą w niedzielę oddawać głosy od godz. 7 rano do 20 wieczorem. Ci, którzy przychodzą do komisji wyborczy odpowiadają na pytanie: „Czy akceptujesz nową Konstytucję Republiki Kazachstanu, której projekt został opublikowany w środkach masowego przekazu 12 lutego 2026 r.?”.

Uprawnionych do udzielenia odpowiedzi na tak postawione pytanie jest 12,4 mln mieszkańców państwa w Azji Centralnej zamieszkanego przez 20,5 mln ludzi.

Zgodnie z utrwaloną politykę językową Kazachstanu karta jest w pełni dwujęzyczna – wszelkie napisy na niej są wydrukowane zarówno w języku kazachskim, jak i rosyjskim. Dwujęzyczna była również przeważnie kampania informacyjna na temat nowej konstytucji i samego referendum.

Władze zorganizowały 1729 podstawowych komisji wyborczych w samym Kazachstanie i 71 poza jego granicami, w 54 innych państwach, gdzie będą działać w przedstawicielstwach dyplomatycznych i konsularnych środkowoazjatyckiego kraju. Będą one funkcjonować tylko krajach stabilnych, w których sytuacja „nie wywołuje obaw” – Jak powiedział na sobotniej konferencji prasowej zastępca przewodniczącego Centralne Komisji Wyborczej Kazachstanu, Muchtar Jerman.

Komisje wyborcze obsadzi je łącznie 70,9 tys. członków. CKW poinformowała, że łączny koszt przeprowadzenia referendum wyniesie około 2,6 mld tenge czyli niemal 19 mln złotych.

256 akredytowanych organizacji społecznych mogło delegować do nich własnych przedstawicieli jako obserwatorów prawidłowości procedury. Wśród nich jest 359 obywateli innych państw monitorujących referendum w ramach misji 11 organizacji międzynarodowych oraz instytucji z 38 państw.

Trudno w tej chwili określić kiedy podane zostaną wyniki głosowania, Jerman przewidywał, że może się to stać już w poniedziałek, ale nie wkluczył, iż proces podliczania potrwa do najbliższej soboty. „Nasz system jest gotowy na referendum” – zapewnił wiceprzewodniczący CKW.

Zanim wygłosi on oficjalne deklaracje, pewne pojęcie o rezultacie będzie można wyrobić sobie na podstawie badań exit poll. Sondaż będą przeprowadzać pod lokalami wyborczymi łącznie trzy pracownie socjologiczne.

Referendum otwiera ostatni etap procesu zainicjowanego przez prezydenta Kazachstanu Kasyma Żomarta-Tokajewa we wrześniu zeszłego roku. Wówczas zaproponował on reformę parlamentarną – zniesienie izby wyższej, to jest Senatu.

Jednak z początkiem roku bieżącego inicjatywa prezydencka nabrała rozmachu, którego nadał jej sam Tokajew wystąpieniem na forum specjalnego zgromadzenia – Kurułtaju Narodowego, jakie odbyło się 20 stycznia w Kyzylordzie. W miejsce reformy  parlamentu, głowa państwa ogłosiła prace nad nową konstytucja. Już dzień później powołana została specjalna komisja mająca przygotować projekt niemal całkowicie nowej ustawy zasadniczej. W efekcie zmieniła 84 proc. zapisów w porównaniu do obowiązującej do tej pory konstytucji z 1995 roku.

Dekret prezydenta o organizacji dzisiejszego referendum został wydany 11 lutego. Wiceprzewodniczący Centralnej Komisji Wyborczej zapytany w sobotę o to, czy proces opracowania nowej ustawy zasadniczej i jej przyjmowania nie jest zbyt szybki podkreślił, że „to zajęło pól roku”, tym samym dając do zrozumienia, że w pałacu prezydenckim na długo przed styczniem mogły pojawić się koncepcje przebudowy nie tylko parlamentu, ale całego systemu politycznego kraju.

Projekt nowej konstytucji będzie składał się z 11 paragrafów i 95 artykułów.

Przygotowano nową preambułę odnoszącą się do praw człowieka oraz proklamującą jedność i solidarność, harmonię międzyetniczną i międzywyznaniową, jako fundament państwowości Kazachstanu.

Nowa konstytucja ma podtrzymywać świecki charakter środkowoazjatyckiego państwa, w tym szczególnie systemu edukacji. W nowym tekście ustawy zasadniczej znalazł się przepis, zgodnie z którym małżeństwo jest dobrowolnym i równym związkiem mężczyzny i kobiety, co jest potwierdzeniem sprzeciwu tego państwa wobec agendy LGBT.

W miejsce dotychczasowego dwuizbowego parlament powstanie nowy, jednoizbowy Kurułtaj, składający się ze 145 deputowanych o pięcioletniej kadencji. Parlamentarzyści mają być wybierani w systemie proporcjonalnym, z list krajowych (okręg wyborczy obejmujący całe państwo). Do tej pory izba niższa parlamentu – Mażylis, była wybierana tylko częściowo z listy krajowej, a częściowo z jednomandatowych okręgów wyborczych. Senat był izbą kreowaną w całkowicie odmienny sposób – 40 senatorów było wybieranych przez zgromadzenia obwodów i trzech największych miast, a 10 mianował sam prezydent. Nowa konstytucja pozostawia więc jedynie mechanizm powszechnego głosowania.

Dodaje jednak nową instytucję – Radę Ludową, która będzie posiadał inicjatywę ustawodawczą, ale poprzez wnoszenie swoich projektów do parlamentu właściwego, a jej członkowie będą mianowani przez prezydenta, wybierani przez samorządy najwyższego szczebla i instytucja branżowe i naukowe.

Powołany ma zostać urząd wiceprezydenta, który wróci do systemu władzy Kazachstanu – istniał on już w tym państwie w latach 1991-1996. Zdążył nim być tylko jeden polityk – Jeryk Asanbajew.

Na sobotniej konferencji prasowej dla przedstawicieli zagranicznych mediów wiceminister spraw zagranicznych Kazachstanu, Arman Issetow określił przedsiębraną zmianę konstytucji jako „historyczny etap rozwoju” Kazachstanu. Zmianę tę określił jako niezbędną „dla kontynuacji reform prowadzonych w kraju” a także „logiczną kontynuacją tych przemian i odpowiedź na potrzeby społeczeństwa”.

Przygotowanie nowej konstytucji odbyło się według niego zgodnie z promowaną przez prezydenta Tokajewa koncepcją „państwa słuchającego” swoich obywateli. Przekonywał, że praca na nową ustawą zasadniczą odbywała się „z szerokim wykorzystaniem platform cyfrowych i efektywnej informacji zwrotnej od obywateli”, co „nabrało naprawdę ogólnokrajowego charakteru”

Jej celem określił „wzmocnienie państwowości i niepodległości oraz poprawa dobrobytu obywateli” podkreślając, że nowa konstytucja może stworzyć „nowoczesny i efektywny model polityczny, ukierunkowany na ochronę praw obywateli i zapewnienie autentycznego dialogu ze społeczeństwem”.

W przypadku przyjęcia, Kazachstan otrzyma woją trzecią konstytucję w swojej historii.

Karol Kaźmierczak/Kresy.pl