Związek Jaszczurczy. W 1410 roku polscy rycerze stworzyli konspirację przeciw Krzyżakom
24 lutego 1397 roku w Radzyniu Chełmińskim powstał Związek Jaszczurczy – organizacja rycerska pruskiej szlachty z ziemi chełmińskiej działająca na terenie państwa Zakonu Krzyżackiego.
Początkowo funkcjonował on jawnie jako bractwo mające bronić swoich członków przed nadużyciami i bezprawiem ze strony urzędników zakonnych oraz osób prywatnych, przy zachowaniu formalnej lojalności wobec wielkiego mistrza i najwyższej władzy Zakonu.
Założycielami byli Mikołaj z Ryńska, jego brat Jan z Pułkowa oraz ich krewni Fryderyk i Mikołaj z Kitnowa. Członkowie przysięgali sobie wzajemną pomoc „osobą i majątkiem”, a znakiem przynależności była srebrna jaszczurka noszona na tunice. Wbrew rozpowszechnionej w starszej historiografii opinii, źródła nie potwierdzają, by od początku celem organizacji było oderwanie ziemi chełmińskiej od Zakonu i przyłączenie jej do Polski. Do 1410 roku brak przykładów otwartej działalności opozycyjnej.
Przełom nastąpił w czasie wielkiej wojny polsko-krzyżackiej. Podczas bitwy pod Grunwaldem w 1410 roku Mikołaj z Ryńska wycofał chorągiew chełmińską z walki, a po uwolnieniu z niewoli złożył przysięgę królowi Władysławowi Jagielle. Choć czyn ten nie przesądził o wyniku starcia, władze zakonne uznały go później za zdradę. Rozpoczęły się represje wobec członków Związku.
W 1411 roku Mikołaj z Ryńska został podstępnie aresztowany i ścięty na rynku w Grudziądzu, mimo że posiadał list żelazny gwarantujący nietykalność po I pokoju toruńskim. Krzyżacy uzasadniali egzekucję rzekomym udziałem w spisku przeciw wielkiemu mistrzowi. Część Jaszczurkowców schroniła się w Polsce; inni mogli powrócić do dóbr dopiero po zmianie wielkiego mistrza w 1413 roku.
W latach trzydziestych XV wieku działalność Towarzystwa odżyła w okresie narastającego konfliktu stanów pruskich z Zakonem. Jego członkowie uczestniczyli w rokowaniach pokojowych i odegrali rolę w procesie, który doprowadził do powstania Związku Pruskiego oraz wybuchu wojny trzynastoletniej. Ostatnia wzmianka o srebrnej jaszczurce pochodzi z 1454 roku. Wkrótce potem Związek Jaszczurczy zniknął z kart historii, pozostając symbolem rycerskiej opozycji wobec władzy krzyżackiej.
Czytaj też: Most Jagiełły zaskoczył Krzyżaków
Kresy.pl
