Bunt stanów pruskich. Początek wojny trzynastoletniej
4 lutego 1454 roku Związek Pruski formalnie wypowiedział posłuszeństwo Zakonowi Krzyżackiemu. Wkrótce potem w Toruniu i Gdańsku rozpoczęto zbrojne działania przeciwko Krzyżakom, co oznaczało przejście od sporu politycznego do otwartego buntu.
Wydarzenia te zapoczątkowały konflikt, który w kolejnych miesiącach przerodził się w wojnę trzynastoletnią – jeden z najdłuższych i najważniejszych sporów zbrojnych w dziejach późnośredniowiecznej Polski i Prus.
Związek Pruski powstał w 1440 roku jako konfederacja miast i szlachty pruskiej, zdominowana przez bogate mieszczaństwo Torunia, Gdańska i Chełmna. Jego celem było ograniczenie nadużyć administracyjnych i fiskalnych Zakonu Krzyżackiego oraz uzyskanie większego wpływu stanów na rządy w państwie zakonnym. Istotną rolę odegrały także czynniki gospodarcze: miasta pruskie sprzeciwiały się monopolom handlowym Zakonu, które ograniczały swobodę wymiany i dostęp do Bałtyku. Elity miejskie coraz wyraźniej wiązały swoje interesy z Polską, licząc na szersze możliwości handlowe w ramach unii z Koroną.
W miarę narastania napięć postulaty Związku nabierały coraz wyraźniejszego charakteru politycznego. Zakon, traktując konfederację jako zagrożenie dla swojej władzy terytorialnej, doprowadził do jej potępienia przez cesarza Fryderyka III. Wyrok z końca 1453 roku nakazywał rozwiązanie Związku, co zamknęło drogę do dalszych negocjacji.
Decydującą rolę w przygotowaniu buntu odegrał Jan Bażyński, przywódca Związku Pruskiego. To pod jego kierownictwem zapadła decyzja o wystąpieniu zbrojnym i zwróceniu się o protekcję do króla Polski. 4 lutego 1454 roku rozpoczęto działania w Toruniu, a 6 lutego wybuchł bunt w Gdańsku, gdzie rozpoczęto oblężenie krzyżackiego zamku. Kilka dni potem do buntu dołączył Elbląg. W krótkim czasie Zakon utracił kontrolę nad znaczną częścią Pomorza Gdańskiego, czemu Krzyżacy nie byli w stanie skutecznie przeciwdziałać.
Równolegle Związek Pruski nawiązał formalne relacje z królem Polski Kazimierzem Jagiellończykiem. 6 marca 1454 roku w Krakowie posłowie Związku złożyli królowi hołd, a władca wystawił uniwersał inkorporacyjny, ogłaszający wcielenie ziem pruskich do Królestwa Polskiego. Formalne wypowiedzenie wojny Zakonowi ze strony polskiego króla datowano na 22 lutego.
Wojna, która rozpoczęła się w lutym 1454 roku, miała długotrwały i zmienny przebieg. Początkowa klęska Polski pod Chojnicami nie przesądziła o losach konfliktu. Ostatecznie, po trzynastu latach walk i negocjacji, Zakon Krzyżacki został zmuszony do ustępstw terytorialnych. Drugi pokój toruński z 1466 roku potwierdził zwycięstwo Polski i trwałą zmianę układu sił nad Bałtykiem.
Czytaj też:
Bitwa pod Chojnicami była największą polską porażką w średniowieczu
Most Jagiełły zaskoczył Krzyżaków
Kresy.pl
