Zaniedbana nekropola narodowa. 6 maja 1801 roku otwarto Cmentarz na Rossie [+FOTO]

6 maja 1801 roku poświęcono w Wilnie Cmentarz na Rossie – nekropolię uznawaną za jedną z czterech polskich nekropolii narodowych.

Tego dnia sfinalizowano jeden z kluczowych etapów tworzenia nowego cmentarza parafialnego na przedmieściu zwanym Rossą; kilka dni później odbył się tam pierwszy udokumentowany pochówek.

Do końca XVIII wieku jeden z głównych cmentarzy Wilna znajdował się w pobliżu Ostrej Bramy, przy kościele św. Józefa i św. Nikodema. Zaniedbana nekropolia, położona na obszarze utrudniającym dalszą zabudowę miasta, stopniowo traciła swoje znaczenie. W 1783 roku magistrat Wilna postanowił przeznaczyć część tego terenu pod budowę, a w 1799 roku zamknięto cmentarz przy zrujnowanym kościele.

W 1801 roku proboszcz ks. Tymoteusz Raczyński zwrócił się do władz Wilna z prośbą o wyznaczenie miejsca na nowy cmentarz. Nową miejską nekropolię postanowiono założyć na górzystych przedmieściach, w rejonie zwanym Rossą. Ludzi chowano tam już wcześniej – w XV wieku grzebano tu ofiary morowego powietrza, a w 1769 roku założono pierwszy cmentarz zamiejski. Jednak to rok 1801 uznaje się za oficjalną datę otwarcia Cmentarza na Rossie.

Obecnie cmentarz zajmuje powierzchnię około 10,8 hektara i składa się z czterech części: Starej Rossy, Nowej Rossy, Cmentarza Wojskowego oraz Mauzoleum Matki i Serca Syna, gdzie od 1936 roku spoczywa serce marszałka Józefa Piłsudskiego.

Na Rossie pochowani są m.in. profesorowie Uniwersytetu Stefana Batorego, w tym historyk Joachim Lelewel, poeta Władysław Syrokomla, archeolog i pisarz Eustachy Tyszkiewicz, ojciec i ojczym Juliusza Słowackiego – Euzebiusz Słowacki i August Becu. Spoczywają tu także powstańcy styczniowi, tacy jak Zygmunt Sierakowski i Konstanty Kalinowski, oraz żołnierze polegli w latach 1919–1920 i podczas operacji „Ostra Brama”.

Na terenie cmentarza można odnaleźć zarówno dzieła sztuki sepulkralnej – jak słynny Czarny Anioł Leopolda Wasikowskiego – jak i zapomniane, niszczejące groby zwykłych mieszczan. 263 nagrobki znajdują się na liście zabytków, lecz wiele pomników uległo zniszczeniu wskutek upływu czasu, aktów wandalizmu i braku opieki. Aż 90 procent grobów nie ma dziś swoich opiekunów.

Rossa od początku była cmentarzem demokratycznym – chowano tu ludzi różnych wyznań i statusów społecznych, zarówno znanych obywateli zasłużonych dla Wilna, jak i zwykłych mieszkańców.

Cmentarz zamknięto dla nowych pochówków w połowie lat 60. XX wieku; część źródeł podaje 1965 rok, inne 1967 rok. W 1969 roku nekropolia została wpisana do rejestru zabytków. Mimo to pojawiają się tam nowe współczesne groby z litewskimi epitafiami, które zmieniają oblicze XIX-wiecznego cmentarza i jego charakter. W 2009 roku Audronė Višniauskienė, główna inspektor Departamentu Dziedzictwa Kulturowego, zaprzeczyła zarzutom, że jest to celowe działanie mające na celu niszczenie polskich śladów i przekształcenie nekropolii w cmentarz litewski. – Nowe miejsca pochówku są przyznawane w wyjątkowych przypadkach osobom zasłużonym – mówiła wtedy w rozmowie z PAP.

Od wielu lat Rossą – zaniedbywaną przez władze – opiekuje się Społeczny Komitet Opieki nad Starą Rossą, założony w 1990 roku z inicjatywy i przy wsparciu śp. Jerzego Waldorffa, prezesa Społecznego Komitetu Opieki nad Starymi Powązkami. Działalność Komitetu obejmuje przede wszystkim opiekę nad pomnikami oraz ich renowację.

Każdej jesieni organizowana jest akcja sprzątania najstarszej nekropolii Wilna. W jej trakcie odnawiane są wybrane nagrobki. Środki na ten cel pochodzą z kwest, darowizn prywatnych oraz wsparcia instytucji, m.in. ambasady RP w Wilnie, Instytutu Pamięci Narodowej, Warmińsko-Mazurskiej Izby Lekarskiej, Fundacji „Pomoc Polakom na Wschodzie” oraz Stowarzyszenia „Wspólnota Polska”.

Początkowo w sprzątanie zaangażowani byli głównie uczniowie szkół polskich na Litwie, polskie organizacje społeczne i dyplomaci. W ostatnich latach coraz aktywniej włączają się również uczniowie szkół litewskich i studenci Uniwersytetu Wileńskiego. Dzięki ich zaangażowaniu Rossa nadal ma przed sobą przyszłość.

Kresy.pl / Kurier Wileński

Zobacz też:

• Tysiące zniczy zapłonęły na Rossie (2019)
• Akcja sprzątania Rossy (2015)

Zobacz galerię z 2008 roku: