Szare Szeregi – harcerstwo przechodzi do konspiracji

27 września 1939 roku, równolegle z powołaniem Służby Zwycięstwu Polski, w okupowanej Warszawie powstały Szare Szeregi – konspiracyjna forma Związku Harcerstwa Polskiego.

Szare Szeregi były kryptonimem Związku Harcerstwa Polskiego, który po klęsce wrześniowej zszedł do konspiracji i od 27 września 1939 roku prowadził działalność w okupowanym kraju. Była to najliczniejsza organizacja młodzieżowa podziemia, która w połowie 1944 roku liczyła ponad 15 tys. członków, w tym ok. 7 tys. harcerek.

Początkowo nazwa odnosiła się tylko do harcerzy, później objęła całe konspiracyjne harcerstwo, kierowane przez Naczelnictwo ZHP. Naczelnikami Szarych Szeregów byli kolejno: Florian Marciniak (27 września 1939 – 6 maja 1943), Stanisław Broniewski (12 maja 1943 – 3 października 1944) oraz Leon Marszałek (3 października 1944 – 18 stycznia 1945).

Struktura Szarych Szeregów nawiązywała do harcerskiej tradycji, ale dostosowana była do warunków konspiracji. Chorągwie zamieniono na „ule”, hufce na „roje”, drużyny na „rodziny”, a zastępy na „pszczoły”. Program oparto na haśle „Dziś–Jutro–Pojutrze”: bieżąca działalność podziemna, przygotowanie do walki zbrojnej oraz praca w wolnej Polsce.

Początkowo do organizacji przyjmowano starszą młodzież, jednak od 1942 roku wprowadzono podział na trzy grupy wiekowe. Najmłodsi – Zawiszacy (12–14 lat) – szkolili się w łączności i ratownictwie, bez udziału w walce. Średnia grupa tworzyła Bojowe Szkoły (15–17 lat), gdzie prowadzono szkolenie wojskowe i akcje małego sabotażu, m.in. w ramach organizacji Wawer. Najstarsi, od 18 lat, trafiali do Grup Szturmowych, które prowadziły akcje dywersyjne w ramach Kedywu AK.

Grupy Szturmowe przeprowadziły wiele głośnych akcji, m.in. odbicie więźniów spod Arsenału w marcu 1943 roku czy zamach na Franza Kutscherę w lutym 1944 roku. Z warszawskich GSz powstał batalion „Zośka”, którego żołnierze zapisali się w historii Powstania Warszawskiego. Podczas tego zrywu harcerze walczyli w oddziałach AK, a Zawiszacy obsługiwali powstańczą pocztę i łączność. Harcerki działały w służbach sanitarnych, wywiadzie i opiece nad ludnością cywilną.

Szare Szeregi działały nie tylko w Warszawie, ale też w wielu innych miastach, m.in. w Radomiu, Krakowie, Gdyni i na Śląsku. Harcerze wszędzie stanowili zaplecze dla Armii Krajowej. Pomagali przekraczać granice i ukrywać zbiegów.

„Moim głównym zadaniem było przeprowadzanie ludzi przez granicę. Bardzo intensywnie się tym zająłem od 1943 roku, gdy formalnie jako «Daniel» zacząłem się tym trudnić. Wcześniej zajmowaliśmy się głównie pozyskiwaniem nowych członków, organizowaniem kwater dla ukrywających się ludzi i dostarczaniem zagrożonym osobom dokumentów osobistych. […] Zajmowaliśmy się też pracą kontrwywiadowczą i wywiadowczą. Oczywiście całą rzecz trzeba widzieć w określonych proporcjach. Obserwowaliśmy okolicznych sąsiadów starając się ustalić, który z nich zajmuje się działalnością szkodliwą dla państwa polskiego. […] Sporządzaliśmy również listy kobiet i dziewczyn, zadających się z Niemcami” – tak swoje obowiązki opisywał Kresom.pl Wacław Lamecki, prezes Częstochowskiego Oddziału Związku Byłych Żołnierzy Konspiracyjnego Wojska Polskiego, który okupację przeżył w Częstochowskiem, blisko granicy z III Rzeszą.

Szare Szeregi oficjalnie rozwiązano 17 stycznia 1945 roku, gdy Armia Czerwona wkroczyła do opuszczonej przez Niemców stolicy. Mimo krótkiej historii, Szare Szeregi stały się symbolem bohaterstwa i poświęcenia polskiej młodzieży w latach II wojny światowej.

Kresy.pl