Na poddaszu Ulmów przeżyli ponad rok. Zbrodnia w Markowej
24 marca 1944 roku w Markowej na Podkarpaciu zostali zamordowani Józef i Wiktoria Ulmowie, ich dzieci – w tym jedno nienarodzone – oraz ukrywani przez nich Żydzi. Wydarzenie to upamiętnia przypadający dziś Narodowy Dzień Pamięci Polaków Ratujących Żydów pod okupacją niemiecką.
Ulmowie mieszkali na uboczu Markowej. Utrzymywali się z pracy na roli, zajmowali się sadownictwem, hodowlą jedwabników oraz pszczelarstwem.
Jesienią 1942 roku do ich domu przyszła żydowska rodzina Goldmanów z Łańcuta: Saul Goldman, który przed wojną był łańcuckim handlarzem bydła, oraz jego czterej synowie. Ulmowie udzielili im schronienia. Wkrótce do ukrywających się dołączyły także markowianki pochodzenia żydowskiego: Lea Didner i Gołda Grunfeld wraz z córką jednej z nich. Na poddaszu w domu Ulmów cała ósemka przeżyła ponad rok. Mężczyźni pomagali gospodarzom przy pracy: rąbali drwa na opał, garbowali skóry, które Ulmowie sprzedawali, żeby zarobić na życie.
Zobacz też: W Sejmie otwarto wystawę o Polakach, którzy ratowali Żydów
Tuż przed świtem 24 marca 1944 roku do gospodarstwa Ulmów przyjechali niemieccy żandarmi i granatowa policja. Oprawcy działali na podstawie donosu – według ustaleń historyków, na Ulmów doniósł zapewne Włodzimierz Leś, który wcześniej ukrywał Goldmanów w zamian za ich majątek.
Akcja trwała kilkanaście minut. Najpierw zamordowano ukrywanych Żydów, następnie Józefa i Wiktorię Ulmów, a na końcu ich dzieci. W chwili śmierci Wiktoria Ulma była w zaawansowanej ciąży.
Jeden z furmanów, którzy przywieźli oprawców do Markowej, tak opisał zdarzenie: „Po przyjeździe na miejsce żandarm polecił nam dać obrok koniom i przyjść na podwórze tego zabudowania, by widzieć co się tam będzie działo. […] Kiedy weszliśmy na podwórze widziałem, jak jeden z żandarmów niemieckich […] wyprowadził z domu Żyda i w naszej obecności zastrzelił go na podwórzu. Następnie żandarmi […] wyprowadzili 4-ech Żydów, wśród nich 2, względnie 3 Żydówki. Następnie z mieszkania wyprowadzono staruszka lat ok. 80, którego zastrzelił jeden z żandarmów. Z kolei wyprowadzili z mieszkania małżeństwo i również zastrzelili. […] Po zastrzeleniu tych osób, o ile sobie przypominam żandarmi naradzali się, co robić z dziećmi. Szef jednak tej żandarmerii w końcu dał polecenie, by zastrzelono je tak, jak starszych.”
Zobacz także: Muzeum II Wojny Światowej zapowiada ponownie włączenie św. Maksymiliana Kolbe i bł. rodziny Ulmów do stałej ekspozycji
W 1995 roku Instyt Yad Vashem w Jerozolimie uhonorował Józefa i Wiktorię Ulmów tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. W 2023 roku cała rodzina została beatyfikowana przez papieża Franciszka. Ich wspomnienie liturgiczne obchodzone jest 7 lipca.
W samej Markowej, dzięki pomocy kilku polskich rodzin, okupację przeżyło co najmniej kilkunastu Żydów.
Kresy.pl/IPN/Muzeum Ulmów
