Między nadzieją a rozczarowaniem. Kulisy deklaracji Sikorski–Stalin
4 grudnia 1941 roku gen. Władysław Sikorski podpisał w Moskwie deklarację polsko-sowiecką, która miała umocnić współpracę w wojnie z III Rzeszą i ułatwić formowanie armii polskiej na terenie ZSRR.
Do tego porozumienia doprowadziła seria wcześniejszych negocjacji, rozpoczętych po agresji Niemiec na Związek Sowiecki w czerwcu 1941 roku. W ich wyniku 30 lipca podpisano układ Sikorski–Majski, w którym Kreml uznał rząd RP w Londynie, przywrócił stosunki dyplomatyczne i ogłosił „amnestię” dla Polaków przetrzymywanych w więzieniach i łagrach. Uzgodniono również tworzenie armii polskiej podporządkowanej legalnym władzom RP. W praktyce jednak Sowieci opóźniali zwalnianie więźniów, a warunki w obozach, do których trafiali żołnierze, uniemożliwiały sprawne formowanie oddziałów.
W takiej sytuacji Sikorski udał się pod koniec listopada 1941 roku do Moskwy, by doprowadzić do wykonania wcześniejszych ustaleń. Podczas rozmów Stalin obiecał poprawę zaopatrzenia, rozbudowę armii gen. Władysława Andersa oraz ponownie zapewnił, że uwięzieni Polacy zostaną zwolnieni. Deklaracja z 4 grudnia miała potwierdzać wolę współdziałania i wspólnej walki przeciw Niemcom. Jednocześnie polska delegacja pytała o los tysięcy oficerów, którzy po 1939 roku zniknęli z ewidencji jenieckiej – a Stalin ponownie zataił fakt ich zamordowania przez NKWD.
Rzeczywistość szybko zweryfikowała sowieckie zobowiązania z 1941 roku. Już na początku 1942 roku Sowieci zażądali wysłania części niedożywionych i słabo wyposażonych oddziałów na front, a po odmowie gen. Andersa drastycznie ograniczyli racje żywnościowe. Ostatecznie, za zgodą Kremla, rozpoczęto ewakuację polskich żołnierzy i cywilów do Iranu, która objęła ponad 116 tys. osób.
W kolejnych miesiącach atmosfera napięcia narastała, a po ujawnieniu przez Niemców masowych grobów w Katyniu i domaganiu się przez rząd RP międzynarodowego śledztwa ZSRS zerwał stosunki dyplomatyczne z Polską.
Porozumienie z 4 grudnia, choć formalnie zakładało partnerską współpracę, w praktyce okazało się krótkotrwałym epizodem. Pokazało skalę rozbieżności między deklaracjami Kremla a jego realną polityką wobec Polski oraz zapowiedziało przyszłe konflikty, które ujawniły się w pełni w 1943 roku.
Kresy.pl / Polska Zbrojna
Czytaj też: Stalin, Putin i Lenin na czele. Rosjanie wskazali najwybitniejsze postacie wszech czasów
