Komisja Edukacji Narodowej – pierwsze ministerstwo oświaty
14 października obchodzony jest Dzień Edukacji Narodowej, ustanowiony w rocznicę powołania w 1773 roku Komisji Edukacji Narodowej – pierwszego w Europie ministerstwa oświaty.
Komisja powstała na wniosek króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, a jej utworzenie zatwierdził sejm rozbiorowy. Pełna nazwa instytucji brzmiała: Komisja nad Edukacją Młodzi Szlacheckiej Dozór Mająca. Pomysłodawcą był ksiądz Hugo Kołłątaj, a w skład Komisji weszło czterech posłów i czterech senatorów z Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Na jej czele stanął biskup wileński Ignacy Jakub Massalski, a wśród członków znaleźli się m.in. Adam Kazimierz Czartoryski, Ignacy Potocki i Andrzej Zamoyski.
Czytaj też: Mężni oponenci i upadli bohaterowie – dziedzictwo „pokolenia 1791”
Powstanie Komisji było reakcją na kasatę zakonu jezuitów przez papieża Klemensa XIV, w wyniku której zlikwidowano sieć szkół jezuickich. Papież zalecił przeznaczenie majątku zakonnego na cele edukacyjne, co król wykorzystał do stworzenia świeckiej instytucji zajmującej się kompleksową reformą szkolnictwa. Komisja przejęła majątki jezuitów, co zapewniło jej finansową niezależność i umożliwiło realizację szeroko zakrojonego programu modernizacji edukacji.
Powstały 74 szkoły
Pod kierunkiem Kołłątaja opracowano trzystopniowy system nauczania: szkoły elementarne, podwydziałowe i wydziałowe oraz uniwersytety w Krakowie i Wilnie. Komisja dążyła do upowszechnienia oświaty, choć plany wprowadzenia podatków na rzecz szkół elementarnych nie zostały zrealizowane. W sumie powołano 74 szkoły średnie z własnymi programami, kładącymi nacisk na język polski, historię, geografię i nauki ścisłe.
Czytaj też: 13 października 1805 roku: narodziny Liceum Krzemienieckiego
Reformy objęły również uniwersytety, w których wprowadzono język polski jako wykładowy, zmodernizowano nauczanie i utworzono seminaria nauczycielskie. Ważnym osiągnięciem było powołanie Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych, które opracowało ponad dwadzieścia nowoczesnych podręczników i ujednoliciło polską terminologię naukową z zakresu matematyki, fizyki i chemii. Komisja przejęła też Bibliotekę Załuskich, przekształcając ją w pierwszą publiczną bibliotekę narodową.
Reforma KEN ograniczyła naukę łaciny na rzecz języków nowożytnych i nauk przyrodniczych, kładąc nacisk na praktyczne umiejętności. Wprowadzono też nowe przedmioty, jak historia Polski, historia naturalna czy wychowanie fizyczne. Choć wpływy Komisji zaczęły słabnąć po 1789 roku, jej działalność uznawana jest za jedno z najważniejszych osiągnięć polskiego oświecenia.
Komisja Edukacji Narodowej nie tylko zreformowała system szkolnictwa, ale również ukształtowała pokolenie ludzi wychowanych w duchu patriotyzmu i odpowiedzialności obywatelskiej. To oni stanowili elitę intelektualną w dobie zaborów, a ideały Komisji przetrwały w polskiej kulturze i tradycji edukacyjnej.
Kresy.pl
