Napoleon nadał Księstwu Warszawskiemu konstytucję. Jak działało polskie państwo epoki napoleońskiej

22 lipca 1807 roku w Dreźnie Napoleon Bonaparte nadał konstytucję Księstwu Warszawskiemu – utworzonemu zaledwie kilkanaście dni wcześniej państwu, z którym Polacy wiązali nadzieje na odbudowę Rzeczypospolitej.

Ustawa zasadnicza przywracała na części ziem polskich własny rząd, Sejm, administrację, sądy i armię. Jednocześnie wprowadzała wzorowany na Francji, silnie scentralizowany system władzy, w którym dominującą pozycję zajmował monarcha. Księstwo nie było też w pełni suwerenne, ponieważ jego polityka zagraniczna i wojskowa pozostawała podporządkowana Napoleonowi.

Państwo powstałe z ziem zabranych Prusom

Księstwo Warszawskie powstało w wyniku traktatów pokojowych zawartych przez Francję z Rosją i Prusami 7 i 9 lipca 1807 roku w Tylży. Napoleon utworzył je głównie z ziem odebranych Prusom, które wcześniej należały do Rzeczypospolitej i zostały zajęte podczas drugiego oraz trzeciego rozbioru.

Polacy nie odzyskali jednak pełnego państwa ani nawet prawa do używania nazwy „Polska”. Gdańsk został Wolnym Miastem, natomiast obwód białostocki przypadł Rosji. W 1809 roku, po zwycięskiej wojnie z Austrią, do Księstwa przyłączono część ziem zaboru austriackiego, w tym Kraków, Lublin, Radom i Siedlce. Liczba departamentów wzrosła wówczas z sześciu do dziesięciu.

Władcą Księstwa został król Saksonii Fryderyk August I z dynastii Wettynów, wnuk króla Polski Augusta III. Księstwo Warszawskie i Saksonię połączyła więc unia personalna – oba państwa miały wspólnego monarchę, lecz zachowywały własne urzędy, prawo, skarb i wojsko. Wybór Fryderyka Augusta nawiązywał do Konstytucji 3 maja, która przewidywała przekazanie tronu polskiego właśnie dynastii saskiej.

Konstytucja nadana, a nie uchwalona

Konstytucja Księstwa Warszawskiego nie została przyjęta przez przedstawicieli społeczeństwa ani uchwalona przez Sejm. Była aktem oktrojowanym, czyli nadanym przez monarchę – w tym przypadku przez Napoleona.

Polscy politycy, wśród których znajdowali się członkowie Komisji Rządzącej, liczyli na odwołanie się do ustroju Konstytucji 3 maja i tradycji dawnej Rzeczypospolitej. Cesarz Francuzów narzucił jednak rozwiązania odpowiadające systemowi napoleońskiemu: silną władzę wykonawczą, zawodową administrację, ograniczony parlament i scentralizowane sądownictwo.

„O tym jak wyglądało nadanie konstytucji Księstwu świadczą sceny opisane przez Józefa Wybickiego, który wraz z Komisją Rządzącą przybył do Drezna. Wedle tej relacji Napoleon, chodząc po pokoju, szybko dyktował kolejne zapisy konstytucji nie przyjmując zupełnie polskich sugestii powrotu do trzeciomajowych zasad. Nie wiadomo czy ten opis jest prawdziwy, ale na pewno symboliczny…” — mówiła portalowi Dzieje.pl dr Anna Rosner.

Najlepiej charakter nowego państwa oddawał artykuł szósty konstytucji: „Rząd jest w osobie króla. On sprawuje w całej swojej zupełności urzędowania władzy wykonawczej. Przy nim jest praw początkowanie”. Oznaczało to, że monarcha posiadał pełnię władzy wykonawczej oraz wyłączne prawo inicjowania ustaw.

Silna pozycja księcia warszawskiego

Korona książęca była dziedziczna w dynastii saskiej. Fryderyk August mianował ministrów, senatorów, sędziów i najważniejszych urzędników, zwoływał i odraczał Sejm, zatwierdzał ustawy oraz wydawał dekrety w sprawach niezastrzeżonych dla parlamentu.

Monarcha mógł ustanowić wicekróla, który sprawowałby władzę w jego imieniu. Nigdy jednak tego nie zrobił. Ponieważ Fryderyk August przebywał najczęściej w Dreźnie, bieżące zarządzanie państwem należało w praktyce do Rady Ministrów i Rady Stanu.

Rada Ministrów składała się z ministrów sprawiedliwości, spraw wewnętrznych i religijnych, wojny, przychodów i skarbu, policji oraz ministra sekretarza stanu. Ministrowie kierowali rozbudowanymi działami administracji, ale podlegali księciu i odpowiadali za podpisywane przez siebie akty.

Szczególne znaczenie miała Rada Stanu, instytucja oparta na wzorach francuskich. Przygotowywała projekty ustaw i dekretów, rozpatrywała sprawy administracyjne, rozstrzygała spory kompetencyjne, a także wykonywała zadania Sądu Kasacyjnego. Była zarazem łącznikiem między monarchą, ministrami i Sejmem.

Sejm istniał, ale niewiele mógł

Konstytucja zachowała dwuizbowy Sejm, nawiązując w ten sposób do tradycji Rzeczypospolitej. Jego kompetencje były jednak znacznie węższe niż w czasach przedrozbiorowych.

Sejm miał zbierać się w Warszawie raz na dwa lata, a zwyczajna sesja mogła trwać najwyżej 15 dni. Parlament zajmował się przede wszystkim podatkami, systemem monetarnym oraz zmianami prawa cywilnego i karnego. Nie posiadał własnej inicjatywy ustawodawczej. Mógł jedynie przyjmować lub odrzucać projekty przygotowane przez Radę Stanu i przedstawione w imieniu monarchy.

Senat liczył początkowo 18 członków: sześciu biskupów, sześciu wojewodów i sześciu kasztelanów. Wszystkich mianował dożywotnio książę.

Izba Poselska składała się pierwotnie z 60 posłów wybieranych przez szlachtę na sejmikach powiatowych oraz 40 deputowanych wybieranych przez zgromadzenia gminne. Po powiększeniu Księstwa w 1809 roku zwiększono również liczbę parlamentarzystów.

Prawo udziału w zgromadzeniach gminnych otrzymali nie tylko właściciele ziemscy, lecz także zamożniejsi kupcy i rzemieślnicy, duchowni, oficerowie, odznaczeni żołnierze oraz osoby wyróżniające się wykształceniem, talentem lub zasługami. Oznaczało to poszerzenie narodu politycznego poza stan szlachecki, choć udział w życiu publicznym nadal zależał od majątku, pozycji społecznej albo szczególnych zasług.

„Znosi się niewola”

Jednym z najważniejszych zapisów konstytucji był artykuł czwarty: „Znosi się niewola. Wszyscy obywatele są równi przed obliczem prawa. Stan osób zostaje pod opieką trybunałów”.

Przepis znosił osobiste poddaństwo chłopów oraz formalne przywileje stanowe. Chłop stawał się wolnym człowiekiem, mógł zawierać umowy i – przynajmniej w teorii – opuścić majątek ziemski. Nie otrzymał jednak prawa własności do uprawianej ziemi.

Dekret z 21 grudnia 1807 roku uznał grunty, budynki, inwentarz i zasiewy za własność dziedzica. Chłop, który odchodził ze wsi, mógł więc utracić podstawę utrzymania. Wolność osobista nie oznaczała uwłaszczenia, a pańszczyzna nadal istniała na podstawie umów zawieranych z właścicielami majątków. Z tego powodu reformę określano później jako zdjęcie chłopom kajdan wraz z butami.

Mimo ograniczeń był to przełom. Księstwo przestawało być państwem jednego uprzywilejowanego stanu. W praktyce dominującą pozycję zachowali jednak arystokraci i bogaci ziemianie, którzy obsadzali większość najważniejszych stanowisk państwowych.

Religia katolicka i wolność wyznań

Konstytucja uznawała katolicyzm za religię państwową. Jednocześnie stanowiła, że wszystkie kulty są wolne i publiczne. Księstwo miało jedno arcybiskupstwo i pięć biskupstw, a biskupi należeli z urzędu do politycznej elity państwa i zasiadali w Senacie.

Rozwiązanie to łączyło tradycyjną pozycję Kościoła katolickiego z napoleońską zasadą tolerancji wyznaniowej oraz podporządkowania części spraw kościelnych administracji państwowej.

Nowoczesne sądy i Kodeks Napoleona

Konstytucja wprowadziła jednolite sądownictwo powszechne, zastępujące dawny system odrębnych sądów dla poszczególnych stanów. W każdym powiecie działał sąd pokoju, w każdym departamencie trybunał cywilny pierwszej instancji, na dwa departamenty przypadał sąd kryminalny, a dla całego państwa utworzono Sąd Apelacyjny w Warszawie.

Sędziowie byli mianowani przez księcia dożywotnio, co miało zabezpieczać ich niezawisłość. Rada Stanu wykonywała natomiast funkcję Sądu Kasacyjnego, badającego zgodność orzeczeń z obowiązującym prawem.

Artykuł 69 konstytucji zapowiadał wprowadzenie Kodeksu Napoleona, który zaczął obowiązywać w Księstwie w 1808 roku. Ujednolicił on prawo cywilne, chronił własność prywatną, regulował umowy, spadki i obrót gospodarczy, a także wprowadzał świeckie małżeństwa, rozwody i państwową rejestrację stanu cywilnego.

Kodeks budził opór części ziemiaństwa i duchowieństwa, ale był jednym z najtrwalszych osiągnięć Księstwa. Włączał ziemie polskie do nowoczesnego europejskiego systemu prawnego i kształtował polskie prawo jeszcze długo po upadku państwa napoleońskiego.

Departamenty, prefekci i urzędnicy

Administrację zorganizowano według silnie scentralizowanego modelu francuskiego. Początkowo Księstwo podzielono na sześć departamentów, a po 1809 roku na dziesięć. Na czele departamentu stał prefekt, odpowiedzialny za wykonywanie poleceń władz centralnych, pobór podatków, porządek publiczny, zaopatrzenie wojska oraz nadzór nad niższymi urzędami.

Departamenty dzieliły się na powiaty zarządzane przez podprefektów. W miastach i gminach władzę sprawowali burmistrzowie, prezydenci lub wójtowie. Istniały również rady departamentowe i powiatowe, lecz miały głównie funkcje doradcze. Urzędnicy nie byli przedstawicielami lokalnej społeczności, tylko wykonawcami decyzji rządu.

Był to system znacznie sprawniejszy od administracji dawnej Rzeczypospolitej. Pozwalał władzom centralnym skuteczniej ściągać podatki, prowadzić pobór do wojska i egzekwować prawo. Jego wadą była natomiast biurokratyzacja oraz niewielki udział obywateli w podejmowaniu decyzji.

Wojsko – najważniejsza siła Księstwa

Konstytucja przewidywała utrzymywanie armii liczącej 30 tys. żołnierzy. Ministerstwem Wojny kierował książę Józef Poniatowski, który został również wodzem naczelnym.

Wojsko stanowiło jeden z najważniejszych filarów odrodzonej państwowości. Miało polskie dowództwo, sztandary, mundury i tradycję wojskową, ale pod względem strategicznym pozostawało podporządkowane Napoleonowi. Polskie oddziały walczyły nie tylko w obronie Księstwa, lecz również w kampaniach prowadzonych w interesie Francji, między innymi w Hiszpanii i podczas wyprawy na Rosję.

Utrzymywanie licznej armii, zaopatrywanie wojsk francuskich oraz wysokie podatki poważnie obciążały niewielkie i zniszczone wojnami państwo. Księstwo posiadało własny skarb i administrację finansową, lecz jego gospodarka pozostawała podporządkowana blokadzie kontynentalnej i potrzebom militarnym cesarstwa.

Własne państwo pod francuską kontrolą

Księstwo Warszawskie miało własną konstytucję, monarchę, rząd, Sejm, sądy, administrację, skarb i armię. Nie mogło jednak prowadzić samodzielnej polityki zagranicznej.

W Warszawie przebywał francuski rezydent, który nadzorował działalność władz i pilnował realizacji decyzji Napoleona. Cesarz decydował o wojnie i pokoju, kierunku polityki zagranicznej oraz wykorzystaniu polskiego wojska. Księstwo było zatem państwem zależnym, ale nie wyłącznie administracyjną fikcją – jego instytucje były rzeczywiście polskie i stały się szkołą nowoczesnego zarządzania państwem.

Klęska wyprawy Napoleona na Rosję w 1812 roku przesądziła o losie Księstwa. Na początku 1813 roku jego ziemie zajęły wojska rosyjskie. Ostatecznie państwo zlikwidowano decyzją kongresu wiedeńskiego w 1815 roku, a większość jego terytorium przekształcono w zależne od Rosji Królestwo Polskie.

Kresy.pl / Dzieje.pl