Tatarskie wsie Sobieskiego. Historia osadnictwa z 1679 roku

12 marca 1679 roku w Grodnie król Jan III Sobieski wydał przywileje, które na trwałe związały społeczność tatarską z ziemiami wschodniej Rzeczypospolitej.

Na ich mocy rotmistrzowie tatarscy wraz ze swoimi żołnierzami otrzymali ziemie w dobrach królewskich – w ekonomiach brzeskiej, kobryńskiej i grodzieńskiej. Część tych osad znajduje się dziś na terenie Podlasia, a ich historia stała się ważnym elementem dziedzictwa polskich Tatarów.

Decyzja Sobieskiego była następstwem wydarzeń z początku lat siedemdziesiątych XVII wieku. W czasie wojen Rzeczypospolitej z Imperium Osmańskim sytuacja Tatarów mieszkających w państwie polsko-litewskim stała się trudna. Narastała nieufność wobec muzułmanów, ograniczano ich prawa religijne, a także nałożono na nich podatki, z których wcześniej byli zwolnieni. Napięcia doprowadziły w latach 1671–1672 do tzw. buntu Lipków, kiedy część chorągwi tatarskich przeszła na stronę sułtana.

Nie wszyscy jednak opuścili Rzeczpospolitą. Tatarzy służący w wojsku litewskim pozostali wierni państwu i odznaczyli się m.in. w zwycięskiej bitwie pod Chocimiem w 1673 roku. Po objęciu tronu Jan III Sobieski dążył do pojednania z dawnymi buntownikami. W 1676 roku ogłoszono amnestię dla muzułmanów, a kilka lat później król zdecydował się wynagrodzić tatarskich żołnierzy za zaległy żołd ziemią, gdyż skarb państwa nie był w stanie wypłacić należnych pieniędzy.

Wśród nadanych wówczas miejscowości znalazły się m.in. Kruszyniany na Podlasiu wraz z okolicznymi wsiami. Otrzymał je pułkownik Samuel Mirza Krzeczowski, oficer chorągwi tatarskiej, który według przekazów uratował królowi życie podczas bitwy pod Parkanami. Wkrótce w Kruszynianach powstał mizar, czyli cmentarz muzułmański, oraz meczet, który stał się centrum życia religijnego miejscowej społeczności.

W tym samym czasie rozwijało się również osadnictwo tatarskie w okolicach dzisiejszej Białej Podlaskiej. Ziemie w Małaszewiczach otrzymał rotmistrz Daniel Szabłowski, natomiast w Studziance osiedlił się rotmistrz Samuel Romanowski. Wokół tej miejscowości powstała sieć tatarskich osad, a samą Studziankę przez długi czas zamieszkiwała niemal wyłącznie ludność tatarska. Znajdował się tam także meczet, który funkcjonował aż do początku XX wieku.

Tatarzy odgrywali w Rzeczypospolitej ważną rolę wojskową. Służyli jako lekka jazda, znana z doskonałej jazdy konnej i umiejętności posługiwania się łukiem, szablą oraz lancą. Wielu z nich brało udział w kolejnych wojnach i powstaniach, pozostając wiernymi państwu polsko-litewskiemu.

Ślady tej historii są widoczne do dziś. W Kruszynianach zachował się drewniany meczet z XVIII wieku oraz mizar z najstarszymi nagrobkami pochodzącymi z końca XVII stulecia. Również w Studziance znajduje się zabytkowy cmentarz tatarski, na którym spoczywają żołnierze i oficerowie służący Rzeczypospolitej. Choć liczba potomków dawnych osadników jest dziś niewielka, polscy Tatarzy nadal pielęgnują swoją religię, tradycje i pamięć o przodkach.

Decyzja Jana III Sobieskiego z 1679 roku sprawiła, że społeczność tatarska na trwałe zakorzeniła się na ziemiach Podlasia. Do dziś stanowi ona wyjątkowy element polskiego dziedzictwa historycznego i kulturowego.

Czytaj też: Zdewastowano tatarski meczet na Podlasiu

Kresy.pl