Sejm niemy 1717. Ograniczenie władzy hetmanów i wycofanie wojsk saskich

1 lutego 1717 roku w Warszawie odbyła się jednodniowa sesja sejmu Rzeczypospolitej Obojga Narodów, która przeszła do historii jako „Sejm niemy”.

Obrady zwołano w szczególnych okolicznościach, po dwuletniej wojnie domowej między królem Augustem II Mocnym a skonfederowaną szlachtą, skupioną od 1715 roku w konfederacji tarnogrodzkiej. Konflikt był następstwem stacjonowania wojsk saskich na ziemiach Rzeczypospolitej, ich nadużyć oraz prób ściślejszego powiązania państwa polsko-litewskiego z Saksonią.

Sejm nazwano „niemym”, ponieważ w obawie przed jego zerwaniem nie dopuszczono posłów do swobodnej debaty. Prawo zabierania głosu ograniczono do marszałka sejmu Stanisława Ledóchowskiego oraz osób odczytujących gotowe uchwały. Taka forma obrad miała uniemożliwić użycie liberum veto i zapewnić zatwierdzenie wcześniej wynegocjowanego porozumienia między królem a szlachtą.

Czytaj też: Gdy szlachta powiedziała „dość” Sasom (i poprosiła o pomoc Rosjan)

Bezpośrednim impulsem do zwołania sejmu był układ zawarty 3 listopada 1716 roku w Warszawie, kończący konfederację tarnogrodzką. Porozumienie to, wypracowane przy mediacji rosyjskiej, wymagało sejmowej ratyfikacji. Choć w historiografii często podkreślano rolę cara Piotra I, nie uzyskał on formalnej pozycji gwaranta traktatu, a Rosja zobowiązała się do wycofania wojsk po uspokojeniu sytuacji wewnętrznej w Rzeczypospolitej.

„Opisanie buław”

Postanowienia Sejmu niemego miały charakter ustrojowy, wojskowy i skarbowy. Jednym z kluczowych rozwiązań było ograniczenie władzy hetmanów poprzez tzw. „opisanie buław”. Jak wyjaśnia dr hab. Urszula Kosińska, chodziło o „odebranie im swobodnej dyspozycji podatków na wojsko, co było źródłem licznych nadużyć, czy zmniejszenie możliwości prowadzenia samodzielnej polityki zagranicznej”. Badaczka podkreśla, że zmiany te stanowiły efekt wieloletniej dyskusji nad zakresem kontroli nad wojskiem, a ich wprowadzenie stało się możliwe dopiero w warunkach głębokiego kryzysu zaufania wobec hetmanów, do którego doszło w tym okresie.

Na osłabienie ich pozycji wpłynęły zarówno porażki militarne, grabieże i nadużycia finansowe z okresu III wojny północnej, jak i wydarzenia związane z konfederacją tarnogrodzką, w tym „plany frondy hetmańskiej w 1715 roku, gra na dwa fronty, serwilizm wobec Rosji”. Ograniczenie samodzielności hetmanów uzyskało także poparcie króla, który dążył do odebrania im samodzielności politycznej oraz przejęcia kontroli nad najbardziej wartościową częścią armii, czyli wojskiem autoramentu cudzoziemskiego.

Sejm wprowadził również stałe podatki na utrzymanie zawodowej armii oraz ustalił jej liczebność na 24 tysiące porcji żołdu. Zakazano tworzenia konfederacji i wydawania ekspektatyw, ograniczono kompetencje sejmików w sprawach podatkowych oraz potwierdzono rozdział spraw Rzeczypospolitej i Saksonii, pozostawiając między oboma państwami wyłącznie unię personalną. Uchwały przewidywały także wycofanie wojsk saskich z ziem Rzeczypospolitej, z wyjątkiem gwardii królewskiej.

Koniec epoki sejmikowej

Sejm niemy zapoczątkował kilkanaście lat względnego spokoju wewnętrznego w Rzeczypospolitej. Dr Urszula Kosińska wskazuje, że rok 1717 miał charakter przełomowy przede wszystkim ze względu na zmianę stylu rządów Augusta II. Jak zaznacza badaczka, „wcześniej próbował on umacniać swą pozycję za pomocą środków radykalnych, przy użyciu wojska saskiego i armii swych sojuszników”, a w realiach głębokiego kryzysu politycznego pojawiały się nawet podejrzenia planowania zamachu stanu, który umożliwiłby wprowadzenie rządów absolutnych. Po zakończeniu konfliktu z konfederacją tarnogrodzką król stopniowo odchodził od konfrontacyjnych metod działania, starając się funkcjonować w ramach obowiązującego porządku ustrojowego.

Znaczenie sejmu z 1717 roku badaczka wiąże także z długofalowymi zmianami ustrojowymi i społecznymi. „Ten rok to koniec epoki sejmikowej. To także początek długotrwałego pokoju, przerwanego stosunkowo krótkimi okresami zamieszek, na przykład w latach 1733–1736 wojną o sukcesję polską czy później w 1768–1772 r. konfederacją barską” – podkreśla Kosińska. Wycofanie wojsk saskich w 1717 roku oraz rosyjskich w 1719 roku stworzyło warunki do stopniowej odbudowy kraju po latach wyniszczeń. Jak zaznacza historyk, „gospodarka Rzeczypospolitej, początkowo bardzo powoli, ale jednak zaczęła podnosić się z upadku”, co sprzyjało stabilizacji sytuacji wewnętrznej państwa w kolejnych latach.

Czytaj też: Kryzys kawalerii polskiej w XVIII wieku