Władysław Raczkiewicz: wybór kompromisowy i konieczny

30 września 1939 w obliczu klęski wrześniowej i internowania władz polskich w Rumunii, Ignacy Mościcki zrezygnował z urzędu prezydenta Rzeczypospolitej i na mocy Konstytucji kwietniowej przekazał władzę Władysławowi Raczkiewiczowi.

Decyzja ta, podjęta w Paryżu, uratowała ciągłość prawną państwa polskiego i stała się fundamentem legalizmu władz RP na uchodźstwie.

Minister, wojewoda, znany na emigracji

Raczkiewicz urodził się 28 stycznia 1885 roku w Kutaisi na terenie Gruzji. Młodość spędził w Rosji, gdzie ukończył gimnazjum w Twerze i podjął studia prawnicze. Ze względu na działalność w polskich organizacjach patriotycznych musiał opuścić Petersburg i przeniósł się do Dorpatu (obecnie Tartu w Estonii), gdzie w 1911 roku uzyskał dyplom prawnika. Pracował jako adwokat w Mińsku, a w 1917 roku, po upadku caratu, został współorganizatorem i przewodniczącym Naczelnego Polskiego Komitetu Wojskowego w Petersburgu. Uczestniczył w tworzeniu polskich formacji wojskowych w Rosji i miał znaczący udział w organizowaniu życia polskiego na terenach dawnego Imperium.

Po odzyskaniu niepodległości zaangażował się w życie publiczne II Rzeczypospolitej. Był kilkakrotnie ministrem spraw wewnętrznych, wojewodą nowogródzkim, wileńskim, krakowskim i pomorskim, a także marszałkiem Senatu. Uchodził za wzorowego administratora i lojalnego państwowca. Współtworzył Światowy Związek Polaków z Zagranicy, dzięki czemu zdobył rozpoznawalność w środowiskach emigracyjnych. Choć wywodził się z obozu piłsudczykowskiego, nie miał ambicji przywódczych i był postrzegany jako człowiek kompromisu.

Po wybuchu wojny trafił do Francji, gdzie 30 września 1939 roku został zaprzysiężony na urząd prezydenta RP. Jak podkreślają historycy, jego wybór był podyktowany przede wszystkim koniecznością zachowania legalizmu i możliwością pogodzenia różnych środowisk politycznych. Uchodził za osobę godną zaufania zarówno dla obozu sanacyjnego, jak i dla części opozycji.

Nie ufał Sowietom

Jako prezydent wydał dekrety unieważniające wszelkie akty prawne okupantów na ziemiach polskich, a także dekret o odpowiedzialności karnej za zbrodnie wojenne. Potem sprzeciwiał się asymetrycznym układom ze Związkiem Sowieckim, odmawiając podpisania paktu Sikorski–Majski, który – jak uważał – nie gwarantował Polsce granic sprzed 1939 roku. W czasie wojny starał się działać na rzecz informowania opinii międzynarodowej o eksterminacji Polaków i Żydów oraz wspierać wysiłki w obronie Powstania Warszawskiego.

Choć jego urzędowanie przypadło na trudny okres politycznych porażek, konfliktów z premierem Władysławem Sikorskim oraz słabnącej pozycji rządu emigracyjnego, Raczkiewicz pozostał symbolem legalnej władzy państwowej. Zmagał się jednak z ciężką chorobą – białaczką – co ograniczało jego aktywność.

Najtrudniejszym momentem jego prezydentury było uznanie przez aliantów w lipcu 1945 roku Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, powołanego w Warszawie pod auspicjami Związku Sowieckiego. Odtąd rząd RP na uchodźstwie utracił status uznawanego przedstawicielstwa Polski na arenie międzynarodowej i jego rola miała już w zasadzie charakter symboliczny.

Władysław Raczkiewicz sprawował urząd do śmierci 6 czerwca 1947 roku w brytyjskim Ruthin. Początkowo spoczął na cmentarzu w Newark, a w 2022 roku jego szczątki przeniesiono do Mauzoleum Prezydentów RP w Świątyni Opatrzności Bożej w Warszawie. Jego prezydentura pozostaje świadectwem wierności zasadzie legalizmu i próbą ocalenia ciągłości polskiej państwowości w czasach najcięższej próby.

Kresy.pl / Przystanek Historia