„Kiedy otrzymacie ten list, nikt spośród nas już nie będzie żył”. 28 lipca 1942 powstała Żydowska Organizacja Bojowa
28 lipca 1942 roku, w szóstym dniu brutalnej akcji deportacyjnej z warszawskiego getta do obozu zagłady Treblinka II, zawiązała się Żydowska Organizacja Bojowa (ŻOB) – zbrojna konspiracja stworzona przez młodzieżowe ruchy syjonistyczne: Ha-Szomer ha-Cair, Dror, He-Chaluc oraz Akibę.
Jej powstanie było desperacką, lecz świadomą odpowiedzią młodego pokolenia na masowe mordy i deportacje, którym poddawano ludność żydowską.
Założycielami ŻOB byli m.in. Icchak Cukierman „Antek”, Cywia Lubetkin „Celina”, Mordechaj Tanenbaum i Josef Kapłan. Wkrótce funkcję komendanta objął Mordechaj Anielewicz – postać, która potem odegrała kluczową rolę w powstaniu w getcie warszawskim.
Wielka akcja deportacyjna Reinhardt w Warszawie rozpoczęła się 22 lipca 1942 roku. Łącznie na terenie Generalnego Gubernatorstwa i Okręgu Białostockiego pochłonęła życie ok. 1,85 mln Żydów, których wywożono do obozów zagłady w Treblince, Bełżcu i Sobiborze. Wykorzystywano również obozy Majdanek (KL Lublin) oraz Auschwitz-Birkenau. Tysiące ofiar zginęły jeszcze w getcie lub trafiły do obozów pracy.
Wobec skali niemieckich zbrodni i braku złudzeń co do ich celu – czyli całkowitej eksterminacji Żydów – bojownicy ŻOB zaczęli organizować opór.
Główne zadania Żydowskiej Organizacji Bojowej obejmowały budowę bunkrów na terenie getta, zdobywanie broni dla bojowników (głównie przez kontakty z polskimi organizacjami konspiracyjnymi, m.in. Armią Krajową) oraz likwidację konfidentów i walkę z kolaboracyjnymi strukturami, takimi jak „Żagiew” Abrahama Gancwajcha.
W czasie powstania w getcie warszawskim ŻOB składała się prawdopodobnie z 22 grup bojowych, dowodzonych przez kilku komendantów dzielnicowych. W jej szeregach walczyło kilkuset powstańców – szacunki mówią o ok. 500–600 osób. Siedzibą dowództwa była kamienica przy ul. Miłej 18, gdzie znajdował się także bunkier sztabowy. To tam, 8 maja 1943 roku, w obliczu otoczenia przez Niemców, Mordechaj Anielewicz wraz z kilkudziesięcioma towarzyszami popełnił samobójstwo.
W styczniu 1943 roku ŻOB po raz pierwszy zbrojnie wystąpiła przeciwko Niemcom, przerywając częściowo kolejną deportację. Symbolicznym momentem była jednak data 19 kwietnia 1943 roku – wybuch powstania w warszawskim getcie. Mimo dramatycznej przewagi wroga, bojownicy przez tygodnie stawiali opór.
ŻOB to nie tylko Warszawa – jej struktury działały także w innych gettach, m.in. w Białymstoku, Częstochowie, Krakowie i Sosnowcu. „W czasie kiedy otrzymacie ten list, nikt spośród nas już nie będzie żył. […] Zróbcie wszystko co możecie. Wątpię, czy będziecie nam mogli pomóc już teraz, gdyż są to już nasze ostatnie dni. […] Nie ziści się już nasze marzenie o spotkaniu w Ojczyźnie. Żal i ból serca” – pisali członkowie ŻOB w Będzinie w liście wysłanym do Palestyny dwa tygodnie przed likwidacją gett zagłębiowskich.
Większość bojowników rzeczywiście zginęła, ale pamięć o ich godności i walce pozostała symbolem oporu wobec ludobójstwa.
Kresy.pl / Dzieje / Przystanek Historia
Czytaj też: „Tragiczne dzieje getta to część polskiej historii”
