Uczelnia Mickiewicza, Słowackiego i Miłosza. 1 kwietnia 1579 powstał Uniwersytet Wileński

1 kwietnia 1579 roku król Stefan Batory nadał przywilej powołujący do życia Akademię i Uniwersytet Wileński Towarzystwa Jezusowego, a decyzję tę zatwierdził papież Grzegorz XIII.

Akt ten oznaczał formalne utworzenie jednej z najważniejszych uczelni Europy Środkowo-Wschodniej, która szybko stała się kluczowym ośrodkiem naukowym Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Uniwersytet powstał na bazie funkcjonującego od 1570 roku kolegium jezuickiego w Wilnie. Przekazanie uczelni zakonowi jezuitów wpisywało się w szerszy kontekst kontrreformacji, której celem było umocnienie katolicyzmu na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Nowa instytucja działała pod nazwą Akademii i Uniwersytetu Wileńskiego Towarzystwa Jezusowego i od początku przyjęła strukturę organizacyjną wzorowaną na zachodnioeuropejskich szkołach wyższych.

Początkowo uczelnia posiadała trzy wydziały: filozoficzny, teologiczny oraz nauk wyzwolonych, które obejmowały m.in. retorykę, logikę i elementy prawa. Program nauczania odpowiadał standardom jezuickiego systemu edukacyjnego, kładącego nacisk na klasyczne wykształcenie humanistyczne oraz formację religijną. Wbrew późniejszym uproszczeniom, wykłady prowadzono przede wszystkim po łacinie, która pozostawała językiem nauki w Europie.

W krótkim czasie uniwersytet stał się ważnym centrum intelektualnym regionu. Przyciągał studentów z całej Rzeczypospolitej, a także z innych części Europy. W XVII wieku odegrał istotną rolę w działaniach kontrreformacyjnych, a jego profesorowie angażowali się w polemiki religijne oraz rozwój nauk filozoficznych i teologicznych. Z czasem rozszerzano także zakres badań o nauki przyrodnicze i ścisłe.

Znaczenie uczelni rosło wraz z jej instytucjonalnym rozwojem. W XVIII wieku powstało obserwatorium astronomiczne, rozwinęły się też nowe katedry naukowe, co świadczyło o stopniowym odchodzeniu od wyłącznie teologicznego profilu kształcenia. Po kasacie zakonu jezuitów w 1773 roku uniwersytet został przejęty przez Komisję Edukacji Narodowej i przekształcony w Szkołę Główną Litewską.

W kolejnych dekadach uczelnia funkcjonowała pod różnymi nazwami i administracjami, zachowując jednak znaczenie jednego z najważniejszych ośrodków akademickich regionu. W jej murach kształcili się późniejsi twórcy kultury, nauki i polityki, tacy jak: Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Joachim Lelewel, Ignacy Domeyko, Tadeusz Kościuszko, Józef Piłsudski oraz Czesław Miłosz.

Czytaj też: Wilno: druga tablica pamiątkowa dla Czesława Miłosza

Ten ostatni pisał o swojej uczelni tak: „Alma Mater Vilnensis, z której piersi ssałem mleko wiedzy – to staroświeckie zdanie jest dla mnie pełne uroku – tak różniła się od uniwersytetu funkcjonującego w Warszawie, jak złocona karoca różni się od Forda model 1925, jak drzewo różni się od słupa z sygnałem. Mury […]. Skarpy. Arkady. Trzeba było widzieć senat uniwersytecki w togach, birety, łańcuchy, pochody studentów, fantastyczne potwory fabrykowane przez Wydział Sztuk Pięknych […]” („Zaczynając od moich ulic”).

Uniwersytet Wileński jest dzisiaj największą uczelnią Litwy.

Kresy.pl / MuzHP