260 monumentalnych grobowców ukrytych na widoku. W odkryciu uczestniczyli naukowcy z PAN
Przez tysiące lat leżały na pustyni między Nilem a Morzem Czerwonym. Były widoczne z góry, lecz nikt nie rozpoznał w nich śladów jednej, rozległej tradycji pogrzebowej.
Dopiero analiza zdjęć satelitarnych Google Earth i Bing pozwoliła badaczom z Atbai Survey Project, w tym naukowcom z Polskiej Akademii Nauk, zidentyfikować 260 nieznanych wcześniej monumentalnych grobowców dawnych pasterzy Sahary.
Archeolodzy z Atbai Survey Project zidentyfikowali 260 nieznanych wcześniej monumentalnych grobowców na pustyni Atbaj, rozciągającej się między Nilem Nubijskim a Morzem Czerwonym. Odkrycia dokonano nie dzięki klasycznym wykopaliskom, lecz dzięki systematycznej analizie darmowych zdjęć satelitarnych Google Earth i Bing. Badacze podzielili ogromny obszar pustyni na siatkę i krok po kroku przeczesywali krajobraz w poszukiwaniu śladów dawnej obecności człowieka.
W projekcie uczestniczyli naukowcy z Macquarie University, francuskiej jednostki badawczej HiSoMA oraz Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych Polskiej Akademii Nauk. Polski udział jest istotny również dlatego, że jednym z najlepiej poznanych przykładów takiego założenia pozostaje kompleks grobowy w Wadi Khashab, badany przez polską ekspedycję archeologiczną na Pustyni Wschodniej, na wschód od Kom Ombo.
Monumentalne grobowce kręgowe z Atbaju to koliste lub owalne kamienne założenia, otoczone niskim murem. Wewnątrz chowano ludzi oraz zwierzęta: bydło, owce i kozy. Niektóre konstrukcje osiągały nawet 80 metrów średnicy. Nie były więc zwykłymi grobami, lecz dużymi budowlami rytualnymi, wymagającymi organizacji pracy i wspólnego wysiłku całej społeczności.
Przez długi czas obiekty te pozostawały niejako w polu widzenia, ale nie były rozpoznane jako element jednej kultury. Z góry widać ich koliste zarysy, ślady murów, kopców i dawnych traktów. Dopiero zestawienie setek obserwacji pozwoliło stwierdzić, że chodzi o spójną tradycję pogrzebową, obecną na obszarze niemal 1000 kilometrów pustyni: od Górnego Egiptu po pogranicze dzisiejszej Erytrei. Łącznie, po doliczeniu stanowisk znanych wcześniej, opisano 280 takich obiektów.
Kluczowe okazały się także ślady dawnych szlaków pasterskich. Na zdjęciach satelitarnych widoczne są jako jaśniejsze linie przecinające ciemniejsze, kamieniste powierzchnie pustyni. Powstały wskutek wielokrotnego przemieszczania się ludzi i stad. W wielu miejscach prowadziły w pobliże grobowców, dawnych punktów wodnych, wadi, skalnych zbiorników i wyschniętych jezior. Największe skupisko odkryto w rejonie górnego Wadi Gabgaba, gdzie rozpoznano 112 obiektów, czyli około 40 procent całego zbioru.
Z nielicznych stanowisk przebadanych wykopaliskowo wynika, że tradycja monumentalnych grobowców kręgowych z Atbaju rozwijała się głównie w IV i III tysiącleciu przed Chrystusem, a jej początki mogły sięgać końca V tysiąclecia przed Chrystusem. Był to czas, gdy Sahara stopniowo traciła dawny, wilgotniejszy charakter. Cofanie się opadów monsunowych ograniczało pastwiska i zasoby wody, zmuszając pasterskie społeczności do coraz większej mobilności.
Szczególne znaczenie miało bydło. W kilku przebadanych grobowcach kości zwierząt znaleziono razem ze szczątkami ludzi. Część założeń miała układ hierarchiczny: pochówki poboczne rozmieszczano wokół centralnego grobu jednej osoby, zapewne szczególnie ważnej dla wspólnoty. Może to wskazywać na powstawanie lokalnej elity wśród społeczności pasterskich Sahary.
Odkrycie zmienia obraz prehistorii regionu położonego między Egiptem a Nubią. Pokazuje, że pustynni pasterze nie byli wyłącznie rozproszonymi grupami koczowników, lecz społecznościami zdolnymi do tworzenia trwałych, monumentalnych miejsc rytualnych. Ich grobowce przetrwały tysiące lat, choć dziś wiele z nich jest niszczonych przez niekontrolowane wydobycie złota.
Czytaj też:
Libia: Polscy archeolodzy odkryli starożytne wrakowisko u wybrzeży Ptolemais [+FOTO]
Złoto ważniejsze niż ciało. Tutanchamon został poćwiartowany przez Cartera, potem to zatuszowano
Kresy.pl / The Conversation / African Archaeological Review
