Z Pawiaka na wolność. Ucieczka Dreżepolskiej, Przybytkowskiej i Ull
16 stycznia 1942 roku z niemieckiego więzienia Pawiak w Warszawie uciekły trzy kobiety: Ewa Dreżepolska, Zofia Przybytkowska i Teofila Ull. Była to jedyna potwierdzona, udana ucieczka więźniarek z oddziału kobiecego Pawiaka w całym okresie okupacji.
Pawiak był jednym z głównych narzędzi niemieckiego terroru w Generalnym Gubernatorstwie. Od jesieni 1939 roku do sierpnia 1944 roku osadzono tam około 100 tysięcy osób, z czego ponad jedna trzecia została zamordowana. Szczególnie trudne warunki panowały w oddziale kobiecym, potocznie zwanym „Serbią”, który był skrajnie przepełniony i objęty stałym nadzorem.
Pomysł ucieczki wyszedł od Zofii Przybytkowskiej, występującej w konspiracji pod nazwiskiem Elżbieta Kwiatkowska. Wykorzystała ona fakt, że jako korytarzowa miała pewną, umiarkowaną swobodę poruszania się po oddziale. W porozumieniu z Ewą Dreżepolską i Teofilą Ull, a także z konspiracją działającą na zewnątrz więzienia, przygotowano plan zakładający wydostanie się przez okno bez krat w budynku administracyjnym od strony getta warszawskiego.
Dzięki grypsom przekazanym Armii Krajowej zdobyto linę, dorobione klucze oraz opaski z gwiazdą Dawida, które miały umożliwić poruszanie się po terenie getta. 16 stycznia 1942 roku, po zakończeniu pracy w pralni, Dreżepolska i Ull ukryły się w pomieszczeniu, a następnie przedostały się na dziedziniec i do budynku administracyjnego. Tam dołączyła do nich Przybytkowska. Kobiety spuściły się na linie z pierwszego piętra na ulicę Dzielną, gdzie czekała pomoc konspiracyjna. Po stronie getta rozdzieliły się i zostały ukryte.
Wszystkie trzy uciekinierki wróciły do działalności konspiracyjnej. Brały udział w powstaniu warszawskim: Przybytkowska jako sanitariuszka, Dreżepolska w strukturach pomocowych, a Ull jako kurierka i kolporterka prasy podziemnej. Przeżyły także wojnę.
Ucieczki z Pawiaka należały do rzadkości, choć zdarzały się w wyjątkowych okolicznościach. Niektórzy więźniowie wydostawali się, symulując ciężkie choroby, w tym tyfus, inni upozorowali własną śmierć. Najbardziej znanym przypadkiem była Akcja pod Arsenałem w marcu 1943 roku, gdy oddział Szarych Szeregów odbił z rąk Gestapo Jana Bytnara „Rudego”. Ucieczka trzech kobiet z „Serbii” pozostaje jednak wydarzeniem bez precedensu w historii Pawiaka – dowodem na istnienie konspiracji nawet w najściślej strzeżonym miejscu niemieckiego systemu terroru.
Kresy.pl / Polska Zbrojna / IPN
