„Pierwsi przestąpicie granicę rosyjskiego zaboru”. 3 sierpnia 1914 powstała Pierwsza Kompania Kadrowa
Był to pierwszy od czasów powstania styczniowego regularny oddział polskiej armii.
Sformowano ją z żołnierzy Związku Strzeleckiego i Polskich Drużyn Strzeleckich. Były to organizacje, które od lat przygotowywały młodych Polaków do walki zbrojnej, prowadząc szkolenia wojskowe i działalność konspiracyjną. Dowódcą Kompanii mianowano Tadeusza Kasprzyckiego, zaś Józef Piłsudski objął funkcję Komendanta Głównego. Oddział liczył około 150 strzelców.
Piłsudski widział w rozpoczynającej się I wojnie światowej szansę na zrzucenie rosyjskiego jarzma i odbudowę niepodległej Polski. Na froncie europejskim wojna wybuchła kilka dni wcześniej – 28 lipca Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii. W Galicji, pod czujnym okiem Wiednia, od lat przygotowywano polskie kadry wojskowe na wypadek starcia z Rosją. Już w 1912 roku opracowano plan wkroczenia niewielkich oddziałów kadrowych do Królestwa Polskiego, by wzniecić powstanie narodowe.
3 sierpnia 1914 roku Piłsudski ogłosił zebranym: „Odtąd nie ma ani Strzelców, ani Drużyniaków. Wszyscy jesteście żołnierzami polskimi […]. Spotkał was ten zaszczyt niezmierny, że pierwsi przestąpicie granicę rosyjskiego zaboru”. Kilka dni później, 6 sierpnia, kompania wymaszerowała z krakowskich Błoni i przekroczyła granicę z Rosją w Michałowicach, inaugurując działania zbrojne polskiego wojska w XX wieku.
Piłsudski liczył, że wystąpienie jego strzelców wywoła w zaborze rosyjskim masowy zryw. Ogłosił nawet powstanie Rządu Narodowego w Warszawie, co w rzeczywistości było blefem. Choć strzelcy wkroczyli 12 sierpnia do opuszczonych przez Rosjan Kielc, mieszkańcy przyjęli ich z dystansem, a powstanie nie wybuchło.
Wejście Pierwszej Kompanii Kadrowej do Kielc – Bolesław Wieniawa-Długoszowski na koniu, fot. Wikipedia, domena publiczna.
Austriacy byli zawiedzeni brakiem większego efektu. Dowództwo armii austro-węgierskiej przedstawiło Polakom ultimatum: albo cała formacja zostanie wcielona do armii cesarsko-królewskiej, albo oddział zostanie rozwiązany, a z części strzelców utworzone zostaną bliżej nieokreślone grupy dywersyjne, podporządkowane austro-węgierskiemu dowództwu.
Choć inicjatywa Piłsudskiego nie przyniosła od razu przełomu, dała początek procesowi, który doprowadził do stworzenia Legionów Polskich i odzyskania niepodległości w 1918 roku. Pierwsza Kompania Kadrowa stała się symbolem walki o wolną Polskę. Po wojnie wielu jej żołnierzy odegrało znaczące role w tworzeniu i umacnianiu niepodległego państwa polskiego.
