Morale i husaria

„Historia Polski obejmuje szczegół, że gdy pewien król pragnął się cofnąć przed nieprzyjacielem, następującym nań z przemagającą siłą, husarze przeszkodzili temu, oświadczywszy wyniośle, że nie ma powodu obawiać się, kiedy jest pod ich osłoną, gdyż jeżeliby niebiosa zapaść się miały, toby je podtrzymano na ostrzach kopii”.

Taką anegdotę o husarzach, przytoczył pod koniec XVII wieku francuski dworzanin Jana III Sobieskiego. Bez względu na to, czy opisana sytuacja faktycznie miała miejsce, czy też nie, myśl przewodnia tej anegdoty jak w zwierciadle odbija prawdę o tym, że pewność siebie, duch bojowy, morale wojsk, były, są i będą fundamentem zwycięstwa. Wiele lat później Napoleon Bonaparte stwierdził:

„Na wojnie trzy ćwierci stanowią czynniki moralne, równowaga sił stanowi jedynie pozostałą ćwierć”[2]

Nie on pierwszy to spostrzegł. Raimondo Montecuccoli w XVII wieku uważał, że:

„Najpewniejszy znak wieszczący przegraną jest wtedy, gdy armia nie wierzy, że może wygrać.”[3]

Ale i on także nie był wyjątkiem. Olbrzymie znaczenie, jakie miało morale dla walczących wojsk, było doskonale rozumiane przez wodzów wszystkich epok. Co o tym morale decydowało w okresie istnienia husarii?

Od czego zależało morale?

Poniżej wymieniam kilka, najbardziej moim zdaniem istotnych czynników, wpływających na morale ówczesnych wojsk:

• Doświadczenie żołnierzy

Słabo przygotowani do walki ludzie zazwyczaj łatwo poddawali się defetystycznym nastrojom i panice. Przykładem zachowanie pospolitego ruszenia gdańszczan w bitwie pod Lubieszowem, które nie będąc nawet atakowane, lecz obserwując klęskę zaciężnych żołnierzy, samo rzuciło się do ucieczki[4].

• Osoba dowódcy

Poważany dowódca potrafił zagrzać wojsko do walki, czy to poprzez odpowiednią przemowę, czy to osobistym przykładem. Dowódca, którego wojsko nie było pewne, którego nie szanowało, taki dowódca wprowadzał niepokój i wywoływał zniechęcenie. Mogło to prowadzić nawet do paniki.

• Zaskoczenie

Zaskoczone wojsko zazwyczaj stawia słaby opór (przykładem jest zachowanie żołnierzy polskich w bitwie pod Parkanami, 7 października 1683 roku[5]). Jego morale w momencie zaskoczenia może sięgnąć dna i być przyczyną paniki (przykładem zachowanie Turków w bitwie pod Chocimiem 7 września 1621 roku[6]). Zaskoczenie można było osiągnąć na wiele różnych sposobów. Najłatwiej poprzez niespodziewane pojawienie się wojsk tam, gdzie nikt ich nie oczekiwał. Ale również przez wykorzystanie podstępu wojennego. Na przykład przebranie się za sojusznicze wojska, aby upozorować rzekome posiłki[7], czy w ogóle imitowanie innych wojsk, gdy o własnych przeciwnik nie miał zbyt wysokiego mniemania.[8]

• Stan fizyczny żołnierzy

Zmęczeni, niedożywieni, czy chorujący żołnierze, zwykle nie wykazują zainteresowania walką, często dezerterują.

• Czynnik finansowy

Nadzieja na łupy i ewentualne nagrody (na przykład nadania ziemskie), a także regularnie wypłacany żołd, znakomicie podnosiło morale żołnierzy. Zwłoka w wypłacaniu żołdu i obawa o utratę własnego majątku często prowadziły do dezercji. W wypadku żołnierzy cudzoziemskich, mogło to nawet doprowadzić do przejścia do obozu wroga, co na przykład uczynili tak zwani Niemcy w bitwie pod Kłuszynem 4 lipca 1610 roku.

• Armia zaciężna czy z poboru

W przeciwieństwie do żołnierzy zmuszanych do walki (wojsko z poboru, czy też pospolite ruszenie), żołnierze służący dobrowolnie w wojsku (zaciężni), znacznie łatwiej i chętniej znosili ciężary tej służby.

• Osobista motywacja żołnierzy

Chęć zdobycia sławy; walka w obronie rodziny, ojczyzny, dobrego imienia władcy; walka dla pewnej ideologii, za wiarę, lub za pewne wartości (np. wolność, honor) – te motywy służby wojskowej podnosiły morale. Zależność klientalna od patrona, była czynnikiem raz sprzyjającym lepszemu morale (bliskie więzi żołnierzy-klientów z patronem-dowódcą powodowały ich większe oddanie i podporządkowanie woli przełożonego), innym razem je obniżało (jeśli żołnierz służył w wojsku tylko dlatego, że był do tej służby zobligowany przez swojego patrona)[9].

• Wyposażenie techniczne

Przekładało się ono tak na taktykę i sposób walki poszczególnych armii, rodzajów wojsk i żołnierzy (a to z kolei na ich morale), jak i na możliwość powstania zjawiska „kompleksu niższości” w stosunku do jakiegoś typu przeciwnika[10].

• Wiara w zjawiska paranormalne

Znaki, prognostyki, przepowiednie, czy wróżby, kształtowały morale ówczesnych żołnierzy i wojsk nie mniej niż większość z wymienionych uprzednio czynników. Zabobonność, wiara w zjawiska pozazmysłowe, paranormalne, była wśród żołnierzy tamtej epoki bardzo silna. Odpowiednio wykorzystana, mogła znakomicie podnieść morale własnych żołnierzy (przykładem jest „odnalezienie” przed bitwą wiedeńską 1683 roku, zakopanego obrazu Najświętszej Matki Niepokalanego Poczęcia z wróżbą „Erit Victor Joannes”, czyli „Jan będzie zwycięzcą”[11]), lub obniżyć morale przeciwnika. Wojna psychologiczna miała zresztą więcej aspektów. Na „czary” i „uroki” nieprzyjaciela można było użyć bądź to amuletów, bądź egzorcyzmów (por. działania kapłanów wojska koronnego w oblężonym Zbarażu, którzy egzorcyzmami neutralizowali „czary” Kozaków[12]).

• Bodźce wzrokowo-słuchowe

Muzyka, kanonada dział, okrzyki własne i wroga, a także wygląd przeciwnika i własny, miały olbrzymie znaczenie dla kształtowania morale żołnierzy. Tym zagadnieniom warto poświecić nieco więcej miejsca.

Polacy doskonale znali wartość zachowań demonstracyjnych, bo do tego sprowadzają się te bodźce. Wznoszenie okrzyków podczas ataku zalecano w niektórych traktatach o wojnie i sposobach szkolenia żołnierzy oraz stosowano w praktyce[13].

Wznoszenie okrzyków bojowych nie było jedynym sposobem wpływania na morale własne i przeciwnika, do którego wykorzystywano bodźce dźwiękowe. Do demonstracji można było wykorzystać także muzykę wojskową. O niej to w XVII wieku pisał Raimondo Montecuccoli:

„To pewne, że pomiędzy wszystkimi technikami, służącymi podnoszeniu morale, muzyka trzyma pryncypialne miejsce”[14]

I z tego to właśnie powodu, z 10 na 11 października 1676 roku, w trakcie zmagań pod Żórawnem:

„W nocy za wałami litewskimi wszystkiej muzyce wojska całego kazał się JKM[Jego Królewska Mość, czyli Jan III Sobieski] ozwać, bo nieprzyjaciel[Turcy i Tatarzy] z swoją często popisywał[się] muzyką.”[15]

Przejdźmy teraz do elementów wizualnych. Husaria znana była z roztaczania wokół siebie olbrzymiego przepychu, zwłaszcza podczas parad i uroczystych wjazdów. Ale dostrzec również należy, że poszczególne elementy stroju i ekwipunku husarskiego miały wybitnie demonstracyjny charakter. Tymi elementami były: skóry dzikich zwierząt[16], skrzydła i pióra[17] oraz proporce husarskie[18].

Oczywiście, w interesującej nas epoce, nie tylko husarze mieli w swoim repertuarze zachowań działania demonstracyjne. Na przykład Tatarzy wznosili okrzyki bojowe „hała, hała”, „co się znaczy boże dopomóż”[19]. Ciekawe zjawisko opisał i potępiał francuski dowódca i autor traktatu wojskowego, François de la Noue. Chodzi o to, że żołnierze stojący poza pierwszymi szeregami rajtarów, w chwili strzelania przez pierwsze szeregi, mieli tendencję do przyłączania się do nich i opróżniania luf swoich pistoletów. Większość z nich robiła to nie celując do wroga, ale strzelając w powietrze, jak gdyby:

„[…] wyobrażali sobie, że spowodowany przez nich wielki hałas przerazi przeciwnika, co zapewne mogłoby się stać, gdyby byli oni owcami lub wronami.”[20]

Z punktu widzenia francuskiego dowódcy, takie postępowanie było karygodnym błędem, ale znając już istotę i powody działań demonstracyjnych, można się w nim doszukać logiki[21].

 

Zakończenie

Łatwo zauważyć, że niemal wszystkie wymienione powyżej czynniki sprowadzały się do subiektywnej oceny sił własnych i przeciwnika. Gdy ocena ta wypadała na korzyść własną, morale kształtowało się na wysokim poziomie. A to z kolei, na poziomie taktycznym, było jednym z fundamentów zwycięstwa. Podkreślam, że chodzi tu o poziom taktyczny, gdyż znaczenie morale żołnierzy malało (choć nie do zera!) na poziomie strategicznym.

dr Radosław Sikora

Tematy pokrewne:

Dlaczego husaria była najlepsza?

Chwała i apologia husarii

Gdzie się podziały zbroje husarskie? Czyli jak staliśmy się Europejczykami.

Ostatnie lata husarii

Husarz kontra kirasjer

Najwszechstronniejsza kawaleria w dziejach

Jak walczyła husaria

Husarze – wcale nie tacy wielcy

“I toć to jest, co ich tak strasznymi i okrutnymi czyni”, czyli husaria i skóry

Husarskie igrzyska na ostre kopie

Kamizelka kuloodporna – polska specjalność

Żywe tarany

Polska! Biało (-granatowo) – czerwoni!

__________________________________________________________________________

Przypisy: