Hrabina, która wyprowadziła tysiące cywilów z płonącej Warszawy. Maria Tarnowska
Była działaczką Polskiego Czerwonego Krzyża, oficerem Armii Krajowej i uczestniczką negocjacji, które umożliwiły ewakuację tysięcy cywilów z walczącej Warszawy. Kim była „szalenie odważna hrabina”, Maria Tarnowska ze Światopełk-Czetwertyńskich?
O tej niebanalnej postaci przypomina dzisiaj Muzeum Armii Krajowej.
Była pielęgniarką już podczas Wielkiej Wojny
Maria Tarnowska ze Światopełk-Czetwertyńskich urodziła się 6 lipca 1880 roku w pałacu w Milanowie na Lubelszczyźnie, w rodzinie arystokratycznej o silnych tradycjach patriotycznych i społecznych. Wychowywana była w środowisku, w którym działalność dobroczynna i pomoc prześladowanym traktowane były jako naturalny obowiązek. Już w młodości zdobywała przygotowanie do pracy pielęgniarskiej, kończąc specjalistyczne kursy, co w kolejnych latach zadecydowało o jej drodze życiowej.
Doświadczenie to wykorzystała podczas I wojny światowej, a następnie w wojnie polsko-ukraińskiej i polsko-bolszewickiej. We wrześniu 1920 roku, w trakcie walk nad Bugiem, przenosiła rannych ułanów przez ostrzeliwany most do szpitala polowego. Za ten czyn została odznaczona Krzyżem Walecznych. Po zakończeniu działań wojennych należała do najważniejszych organizatorek struktur Polskiego Towarzystwa Czerwonego Krzyża, a następnie Polskiego Czerwonego Krzyża. Zajmowała się tworzeniem ruchomych szpitali polowych, szkoleniem personelu sanitarnego oraz budową sieci wiejskich ośrodków zdrowia. W 1923 roku jako pierwsza Polka otrzymała Medal Florence Nightingale, najwyższe międzynarodowe odznaczenie przyznawane za zasługi w służbie pielęgniarskiej.
W 1944 roku negocj0wała z Niemcami
Podczas okupacji niemieckiej pełniła kierownicze funkcje w strukturach PCK. W 1942 roku została aresztowana przez Gestapo pod zarzutem nielegalnego obrotu funduszami i przez kilka miesięcy była więziona na Pawiaku. Po zwolnieniu włączyła się w działalność konspiracyjną, wstępując do Armii Krajowej. Otrzymała stopień porucznika, a jej zadania koncentrowały się na organizacji zaplecza sanitarnego oraz szkoleniu patroli sanitarnych Wojskowej Służby Kobiet.
W czasie Powstania Warszawskiego początkowo zajmowała się organizacją pomocy medycznej dla ludności cywilnej i rannych żołnierzy. W miarę pogarszania się sytuacji w mieście, narastającego ostrzału artyleryjskiego i kryzysu humanitarnego, wśród cywilów zaczęły narastać nastroje desperacji. Brakowało żywności, wody i lekarstw, rosła śmiertelność dzieci, a kolejne dzielnice były systematycznie niszczone. W tym kontekście pojawiła się koncepcja podjęcia rozmów z Niemcami w sprawie kontrolowanej ewakuacji ludności cywilnej.
Dzięki swojemu doświadczeniu, pozycji w PCK oraz wcześniejszym kontaktom z wojskowymi, Maria Tarnowska została włączona do polskiej delegacji prowadzącej rozmowy z dowództwem niemieckim. Działała jako przedstawicielka Polskiego Czerwonego Krzyża, wspólnie z lekarzem Alfredem Lewandowskim. Negocjacje rozpoczęły się na początku września 1944 roku i obejmowały ustalenie terminów, tras oraz zasad opuszczania miasta przez cywilów. Rozmowy prowadzone były bezpośrednio z dowódcami jednostek niemieckich pacyfikujących południowe dzielnice Warszawy.
Ustalono, że ewakuacja będzie miała charakter czasowy i zorganizowany. W dniach 8–10 września 1944 roku ludność cywilna – głównie kobiety, dzieci i osoby starsze – opuszczała Warszawę wyznaczonymi korytarzami, pod nadzorem PCK. Niemcy zobowiązali się do niestosowania selekcji oraz do kierowania wychodzących do obozu przejściowego w Pruszkowie. Według różnych szacunków w wyniku tych działań miasto opuściło ponad 20 tysięcy osób.
Po przeprowadzeniu ewakuacji ludności cywilnej Maria Tarnowska brała również udział w rozmowach z dowództwem niemieckim dotyczących warunków kapitulacji Powstania Warszawskiego oraz losu cywilów i jeńców po zakończeniu walk. Wchodziła w skład polskich komisji, które po 2 października 1944 roku wizytowały obóz przejściowy w Pruszkowie oraz miejsca koncentracji jeńców i rannych.
Po wojnie usunięta z PCK
Za postawę w czasie Powstania Warszawskiego została we wrześniu 1944 roku awansowana do stopnia majora Armii Krajowej. Po zakończeniu wojny jej udział w rozmowach z Niemcami został jednak zakwestionowany przez władze komunistyczne, które uznały je za przejaw kolaboracji. Została usunięta z władz Polskiego Czerwonego Krzyża i na krótko zatrzymana przez aparat bezpieczeństwa.
W 1946 roku, wraz z ciężko chorym mężem, wyjechała do Szwajcarii. Wkrótce po przyjeździe, w Lozannie, Adam Tarnowski zmarł. Następnie Maria Tarnowska przeniosła się do Brazylii, do Rio de Janeiro, gdzie przebywał ich syn. Do Polski powróciła w 1958 roku. Pozbawiona przedwojennego majątku zamieszkała w niewielkim mieszkaniu w Warszawie, udostępnionym jej dzięki pomocy Polskiego Czerwonego Krzyża.
Zmarła w 1965 roku. W ciągu życia była odznaczona m.in. Krzyżem Walecznych, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami; w 2016 roku została pośmiertnie uhonorowana Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.
Kresy.pl / Muzeum Armii Krajowej / 1944.pl
