Adam Jerzy Czartoryski. Książę, który chciał odbudować Polskę drogą dyplomacji

15 lipca 1861 roku w Montfermeil pod Paryżem zmarł książę Adam Jerzy Czartoryski – polityk, dyplomata, prezes Rządu Narodowego podczas powstania listopadowego i przywódca konserwatywno-liberalnego obozu Wielkiej Emigracji.

Przez kilkadziesiąt lat zabiegał o przywrócenie sprawy polskiej do polityki europejskiej. W swojej działalności próbował wykorzystywać konflikty między mocarstwami i zmieniającą się sytuację międzynarodową do odbudowy polskiej państwowości.

Urodził się 14 stycznia 1770 roku w Warszawie jako syn księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego i Izabeli z Flemingów Czartoryskiej. Już za jego życia pojawiały się pogłoski, że biologicznym ojcem przyszłego polityka mógł być rosyjski poseł w Rzeczypospolitej Nikołaj Repnin, z którym jego matka pozostawała w bliskiej relacji. Przypuszczenia te, podsycane między innymi dostrzeganym podobieństwem Czartoryskiego do rosyjskiego dyplomaty, nigdy nie zostały rozstrzygnięte.

Otrzymał staranne wykształcenie, które uzupełniał podczas podróży po Niemczech, Holandii, Anglii i Szkocji. W 1792 roku jako ochotnik uczestniczył w wojnie polsko-rosyjskiej w obronie Konstytucji 3 maja. Za postawę podczas walk został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari.

Po III rozbiorze Rzeczypospolitej Czartoryski wraz z młodszym bratem Konstantym został wysłany do Petersburga. Rodzina próbowała w ten sposób doprowadzić do odzyskania majątków skonfiskowanych przez władze rosyjskie. Na dworze carskim książę zaprzyjaźnił się z wielkim księciem Aleksandrem, późniejszym carem Aleksandrem I, i został jego adiutantem.

Czartoryskiego połączyło również uczucie z Elżbietą Aleksiejewną, żoną następcy tronu. Relacja, przez znaczną część czasu mająca charakter platoniczny, trwała z przerwami około dwóch dekad.

Aleksander wiedział o bliskości przyjaciela ze swoją żoną. „Z listów Aleksandra do Adama wynika, że przyszły car właściwie namawia swojego przyjaciela do tego romansu. Jest w tym pewna egzaltacja przyjaźnią, w której należy dzielić się wszystkim. Elżbieta była faktycznie niespełnioną miłością Czartoryskiego” – wyjaśniał w Polskim Radiu prof. Jerzy Skowronek, biograf Adama Jerzego Czartoryskiego.

W latach 1804–1806 Czartoryski pełnił obowiązki ministra spraw zagranicznych Imperium Rosyjskiego. Opowiadał się za stworzeniem w Europie systemu państw, który ograniczałby możliwość dominacji jednego mocarstwa. Liczył zarazem, że współpraca z Aleksandrem I doprowadzi do odbudowy Polski połączonej z Rosją osobą monarchy.

Książę sprzeciwiał się wiązaniu polskich nadziei z napoleońską Francją. W ramach tak zwanego planu puławskiego proponował utworzenie państwa polskiego z ziem odebranych Prusom i Austrii, na którego tronie miał zasiąść Aleksander I. Koncepcja ta nie została wówczas zrealizowana, a wpływy Czartoryskiego na carskim dworze stopniowo malały.

Powrócił do swoich planów po klęsce Napoleona. Podczas kongresu wiedeńskiego reprezentował Rosję i należał do głównych inspiratorów podjęcia przez nią sprawy polskiej. Z większości ziem Księstwa Warszawskiego utworzono wówczas Królestwo Polskie, połączone unią personalną z Imperium Rosyjskim. Czartoryski uczestniczył również w przygotowaniu konstytucji nowego państwa.

„Złe z dobrem pomieszane, ale lepiej nam będzie, niż było” – pisał wtedy książę. Aleksander I nie powierzył mu jednak urzędu namiestnika, mianując na to stanowisko generała Józefa Zajączka.

Ważną częścią działalności Czartoryskiego była oświata. Od 1803 roku pełnił funkcję kuratora wileńskiego okręgu naukowego, obejmującego osiem zachodnich guberni Imperium Rosyjskiego. Wspierał rozwój Uniwersytetu Wileńskiego, Liceum Krzemienieckiego, szkół i polskiego życia naukowego. W 1823 roku, podczas represji wymierzonych w filomatów i filaretów, został zastąpiony przez Nikołaja Nowosilcowa.

Po wybuchu powstania listopadowego Czartoryski wszedł do władz powstańczych, a następnie został prezesem Rządu Narodowego. Reprezentował umiarkowane skrzydło obozu niepodległościowego. Początkowo liczył na porozumienie z Rosją, a gdy okazało się ono niemożliwe, zabiegał o interwencję dyplomatyczną Wielkiej Brytanii i Francji. Mocarstwa zachodnie nie zdecydowały się jednak na wystąpienie przeciwko Rosji.

W sierpniu 1831 roku Czartoryski ustąpił ze stanowiska i jeszcze przed ostatecznym upadkiem powstania udał się na emigrację. Car Mikołaj I wydał na niego wyrok śmierci.

Książę osiadł w Paryżu. Wokół jego rezydencji Hôtel Lambert powstało stronnictwo polityczne opowiadające się za odbudową niepodległej Polski jako monarchii konstytucyjnej.

„Udając się na emigrację ten wielki pan, człowiek, którego dobra przynosiły dochody w wysokości budżetu Królestwa Polskiego, pozostał z niczym” – podkreślał w Polskim Radiu prof. Jerzy Skowronek.

W ciągu kolejnych lat Czartoryski odzyskał kontrolę nad dochodami ze swoich rozległych majątków. Przeznaczał znaczne środki na działalność polityczną, naukową i kulturalną emigracji. Z jego pomocy korzystali liczni polscy artyści, pisarze, uczeni i działacze, a finansowane przez niego instytucje należały do najważniejszych ośrodków polskiego życia na uchodźstwie.

Hôtel Lambert stał się jednym z głównych centrów politycznych i kulturalnych Wielkiej Emigracji. Czartoryski wspierał Towarzystwo Historyczno-Literackie, uczestniczył w utworzeniu Biblioteki Polskiej w Paryżu oraz pomagał emigrantom poszukującym pracy, możliwości kształcenia i wsparcia materialnego. W jego otoczeniu pojawiali się między innymi Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki i Fryderyk Chopin.

Czartoryski uważał, że polska niepodległość może zostać odzyskana w następstwie międzynarodowego konfliktu i osłabienia państw zaborczych. Kierowane przez niego Biuro Dyplomatyczne utrzymywało sieć agentów i wysłanników działających między innymi na Bałkanach, w Turcji, Wielkiej Brytanii i Francji. Podczas wojny krymskiej książę patronował również organizowaniu polskich formacji wojskowych w Turcji.

Zwolennicy Czartoryskiego z kręgów liberalno-konserwatywnych zaczęli przedstawiać go jako przyszłego monarchę odrodzonego państwa. Koncepcja ta miała wzmocnić jego pozycję wobec demokratycznych środowisk emigracyjnych, pozostających w ostrym sporze z Hotelem Lambert.

Jak wyjaśniał prof. Skowronek, stronnicy księcia dowodzili, że jako potomek dynastii panującej niegdyś w Wielkim Księstwie Litewskim i sukcesor tradycji jagiellońskiej posiadał dynastyczne prawo do polskiego tronu. W propagandzie obozu Hôtel Lambert zaczęto nazywać go „królem de facto”, choć nigdy nie został formalnie ogłoszony królem.

Książę pozostawił pisma polityczne, pamiętniki, utwory poetyckie, tłumaczenia dzieł antycznych oraz rozprawy poświęcone historii, filozofii i literaturze. Do końca życia próbował wykorzystać konflikty między europejskimi mocarstwami do ponownego podniesienia sprawy polskiej.

Zmarł w wieku 91 lat. Początkowo został pochowany na cmentarzu w Montmorency we Francji. W 1865 roku jego szczątki przeniesiono do rodzinnej krypty Czartoryskich w Sieniawie.

Adam Jerzy Czartoryski należał do najważniejszych polskich polityków pierwszej połowy XIX wieku. Jego droga prowadziła od służby na dworze rosyjskim, przez udział w powstaniu listopadowym, po stworzenie rozbudowanej dyplomacji emigracyjnej. Mimo że nie doczekał odbudowy państwa, przez trzy dekady utrzymywał sprawę polską w polityce europejskiej.

Kresy.pl / Dzieje / Polskie Radio