Węgiel za góry. Korekta granicy z ZSRR w 1951 roku
15 lutego 1951 roku w Moskwie podpisano umowę o zmianie granicy między Polską a ZSRR.
Dokument zatytułowany „Umowa pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych” sygnowali wiceprezes Rady Ministrów Aleksander Zawadzki oraz minister spraw zagranicznych ZSRS Andriej Wyszyński. Była to największa korekta graniczna w powojennej historii Polski – objęła obszar 480 km².
Geneza decyzji sięga drugiej połowy 1950 roku, gdy strona radziecka przedstawiła władzom w Warszawie projekt wymiany terenów. Kluczowym powodem były odkryte po wojnie przez polskich geologów złoża węgla kamiennego w tzw. „zakolu Bugu”, na obszarze Ziemi Sokalskiej w województwie lubelskim. Region ten miał znaczenie nie tylko surowcowe, lecz także strategiczne – przebiegała tam linia kolejowa łącząca Rawę Ruską z Krystynopolem i Sokalem.
Na mocy umowy Polska przekazała ZSRS fragment województwa lubelskiego obejmujący m.in. Bełz, Uhnów, Krystynopol, Waręż i Chorobrów oraz lewobrzeżną część Sokala wraz z infrastrukturą kolejową. W zamian otrzymała obszar w Bieszczadach z miastem Ustrzyki Dolne oraz miejscowościami Czarna, Lutowiska, Krościenko, Bandrów, Bystre i Liskowate, wraz z dorzeczem górnego Sanu. Był to fragment dawnego obwodu drohobyckiego ZSRR.
Czytaj też: Badania nad stratami wojennymi zadanymi Polsce przez ZSRR. Instytut pokazuje pierwsze efekty prac
Choć wymiana miała formalnie równoważny charakter terytorialny, znaczenie gospodarcze obu obszarów było odmienne. Polska oddawała tereny z rozpoznanymi i perspektywicznymi złożami węgla kamiennego. Obszary przyłączone do Polski obejmowały natomiast niemal wyeksploatowane złoża ropy naftowej i gazu ziemnego oraz tereny zdewastowane przez wcześniejszą gospodarkę sowiecką. Umowa przewidywała przejście majątku nieruchomego wraz z terytorium na nowego właściciela, bez prawa do rekompensaty.
W październiku i listopadzie 1951 roku przeprowadzono przesiedlenia ludności z przekazanych terenów w ramach tzw. Akcji H–T. Wysiedlono ponad 14 tys. osób, kierując część z nich na Ziemie Zachodnie, a część w rejon Ustrzyk Dolnych.
Już w listopadzie 1952 roku rząd ZSRR przedstawił projekt kolejnej wymiany granicznej, obejmującej około 1300 km² z powiatów hrubieszowskiego i tomaszowskiego, w tym Hrubieszów. W zamian Polsce miały przypaść m.in. okolice Chyrowa z węzłem kolejowym. Do realizacji planu jednak nie doszło – za prawdopodobną przyczynę uznaje się chorobę i śmierć Józefa Stalina w marcu 1953 roku, która zahamowała dalsze zmiany graniczne.
Czytaj też: „Wystawimy Rosji rachunek” – informuje Ministerstwo Spraw Zagranicznych
Kresy.pl / Przystanek Historia
