Stanisław Staszic – architekt polskiej nowoczesności, patron 2026 roku
Decyzją Sejmu RP rok 2026 został ustanowiony Rokiem Stanisława Staszica, w 200. rocznicę jego śmierci. Staszic zmarł 20 stycznia 1826 roku.
Uchwała ma przypomnieć postać jednego z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego oświecenia, łączącego refleksję intelektualną z praktycznym działaniem na rzecz modernizacji państwa.
Stanisław Staszic urodził się w 1755 roku w Pile w rodzinie mieszczańskiej. Wykształcenie zdobywał w Poznaniu, a następnie na uniwersytetach w Lipsku, Getyndze i w Paryżu. Choć przyjął święcenia kapłańskie, prowadził świecki tryb życia, koncentrując się na pracy naukowej, publicystycznej i urzędniczej. Już w końcu XVIII wieku dał się poznać jako autor Przestróg dla Polski, jednego z najważniejszych programów reform ustrojowych epoki Sejmu Czteroletniego. Staszic obciążał za upadek Polski szlachtę, zwłaszcza magnatów. „Równość, wolność i własność są najpotrzebniejszym i najprostszym wnioskiem z praw człowieka”, pisał tam.
W Królestwie Polskim Staszic odegrał kluczową rolę w organizacji życia intelektualnego. Był współtwórcą i wieloletnim prezesem Towarzystwa Przyjaciół Nauk, fundatorem jego siedziby – Pałacu Staszica – oraz współorganizatorem Uniwersytetu Warszawskiego.
Czytaj też: Tam gdzie stoi Pałac Staszica, była kaplica grobowa carów Szujskich
Staszic popierał rozwój edukacji i opowiadał się za przejęciem szkół przez państwo: „każda edukacja krajowa tylko się pod strażą rządu utrzymuje”, pisał. Wspierał szkolnictwo zawodowe i techniczne, widząc w nim warunek unowocześnienia administracji i gospodarki. Równolegle zajmował się badaniami geologicznymi, inicjował rozwój górnictwa i hutnictwa w regionie świętokrzyskim i uchodzi za pierwszego polskiego geologa.
Czytaj też: Uniwersytet w Warszawie założyli dopiero Rosjanie
Istotnym, często pomijanym wymiarem jego działalności była sfera gospodarcza. Staszic żył skromnie, konsekwentnie oszczędzał i inwestował kapitał, lokując środki w bankach i operacjach finansowych epoki. Z tego powodu bywa określany mianem pierwszego polskiego kapitalisty. Zgromadzony majątek przeznaczył w znacznej części na cele publiczne: budowę pomnika Mikołaja Kopernika w Warszawie, wsparcie szpitali, instytutów opiekuńczych oraz inicjatywy społeczne.
Jedną z nich było Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie, założone w 1816 roku jako nowatorska wspólnota o cechach spółdzielczych, oparta na wzajemnej pomocy i uniezależnieniu chłopów od pańszczyzny. Staszic zmarł w 1826 roku w Warszawie. Dopiero po śmierci doczekał się powszechnego uznania, a jego pogrzeb stał się manifestacją wdzięczności mieszkańców stolicy. Rok 2026 ma być okazją do ponownego odczytania jego dorobku jako jednego z fundamentów nowoczesnej myśli społecznej i gospodarczej w Polsce.
Kresy.pl / Forum Akademickie
