Joanna Kiliszek, nowa dyrektor Instytutu Pileckiego w Berlinie, o „wspólnej polsko-niemieckiej tożsamości”
Joanna Kiliszek, która została nowym dyrektorem oddziału Instytutu Pileckiego w Berlinie, jest nie tylko niemiecką radną z ramienia partii Zielonych, ale także, jak sama twierdzi, identyfikuje się z nieistniejącym państwem, które nazwała „Nową Ameriką”. Jest to idea zakładająca wspólną polsko-niemiecką tożsamość.
18 sierpnia Instytut Pileckiego poinformował, że dr Joanna Kiliszek obejmie stanowisko kierownika oddziału w Berlinie, zastępując odwołaną Hannę Radziejowską, która kierowała placówką od 2019 r. Kiliszek była wcześniej związana m.in. z Instytutem Adama Mickiewicza oraz Instytutem Polskim w Berlinie i Lipsku.
Jako historyk sztuki i kurator Kiliszek opisywała projekty artystyczne kwestionujące istnienie granicy i promujące „tożsamość transgraniczną”. Odnosiła się do pojęć „Słubfurtu” oraz „Nowej Ameriki”, w których Odra nie jest linią podziału. Termin „Słubfurt” powstał w 1999 r. jako projekt Michaela Kurzwelly’ego, łączący Słubice i Frankfurt nad Odrą w symboliczną przestrzeń bez granic. Wokół tej idei powstał film „Nowa Amerika”. Sama nazwa „Nowa Amerika” nawiązuje do działań Fryderyka II z końca XVIII w., gdy do regionu sprowadzano nowych osadników i czasowo zwalniano ich z podatków. W artykule Joanny Kiliszek „Działania z przyszłości Michaela Kurzwelly’ego: Słubfurt i Nowa Amerika, czyli Konstrukcja rzeczywistości jako metoda stosowana” („Kwartalnik Rzeźby Orońsko”, nr 1–2/2021) projekty te zostały opisane jako narzędzia budujące wspólną przestrzeń, w której polska i niemiecka tożsamość stapiają się.
W kontekście projektu „Art Saves the World” (Nowa Amerika, 2021) Kiliszek pisała: „Praktyka sztuki wytrąca nas z nawyków myślowych, prowokuje do odrzucenia pojęć, które dotychczas uważaliśmy za oczywiste, i otwiera umysły. Na innych i inność. W tym kontekście chciałabym odwołać się do trzech pojęć: gościnności, bezsilności i praktyki refleksyjnej. Współcześnie najbardziej aktualna jest myśl Kanta o pokojowym współistnieniu ludzkości, o nadchodzącym «Weltbürgerrecht» i globalnej gościnności. Współczesne wyzwania cywilizacyjne, takie jak globalizacja, pogłębiające się nierówności społeczne, konsumpcjonizm, niszczenie natury, zmiany klimatu, wojny, starzenie się populacji, automatyzacja pracy, masowe migracje, neo-liberalizm, neo-konserwatyzm i populizm, potrzeba regulacji platform cyfrowych, a w konsekwencji odrzucenie uniwersalnych wartości i poczucia wspólnoty, unikanie odpowiedzialności za przyszłość oraz pandemie tworzą poczucie bezsilności. Przemianę tego poczucia w siłę można dokonać za pomocą metody praktyki refleksyjnej, która oznacza stałą i krytyczną analizę doświadczeń zawodowych i praktycznych, prowadzącą do szerszej bazy wiedzy i osiągnięcia wyższego poziomu poznania i zrozumienia współczesnych procesów. Tutaj granica jest metaforą podziałów, które sztuka pomaga pokonywać poprzez refleksję i gościnność”.
Kiliszek deklarowała również osobistą identyfikację z projektem: „Nieprzypadkowo dla nas, ja już się właściwie identyfikuje. Dla Nowej Ameriki. Państwa, którego obszar nosimy w sobie, jest porozumieniem ponad dzielącymi nas materialnymi i niematerialnymi murem”. W materiałach projektu podkreślano: „Granice Nowej Ameriki są płynne. Czasem nasz kraj rozciąga swoje peryferie aż do Poznania i Berlina, czasem kurczy się. Jednakże kręgosłup Nowej Ameriki tworzy była granica polsko-niemiecka, a więc rzeki Odra i Nysa. Mapy Nowej Ameriki orientują się według biegunów wschodniego i zachodniego, mimo że oś Północ-Południe nie jest bez znaczenia dla doświadczenia przestrzeni Nowej Ameriki. Słubfurt jest stolicą Nowej Ameriki, New Szczettin metropolią, Las Forst jaskinią gry, Zgörzelic jest naszym skansenem, Mueknica naszym parkiem…, a Odera i Nyße naszą namiętnością. Poza językami niemieckim i polskim, także język słubfurcki ma znaczenie w życiu codziennym mieszkańców. Nowa Amerika jest młoda i potrzebuje Waszej pomocy, aby rosnąć i rozwijać się. Wielkość Nowej Ameriki zależy od ilości osób, które wierzą w Nową Amerikę”.
Joanna Kiliszek, następczyni wyrzuconej przez Ruchniewicza sygnalistki, identyfikuje się z „państwem” Nowa Amerika – ze stolicą w „Słubfurcie”, gdzie tożsamość polska i niemiecka są jednym. Tusku, niezły burdel macie w tym archeo. pic.twitter.com/KHtVM80vfq
— Ludwik Pęzioł (@Ludwik_Peziol) August 26, 2025
W mediach również zwracano uwagę, że w 2024 r. Joanna Kiliszek została radną w gminie Schönwalde-Glien w Brandenburgii z ramienia niemieckiej partii Sojusz 90/Zieloni.
Poprzednia kierownik Hanna Radziejowska została odwołana ze stanowiska 14 sierpnia. W oficjalnym komunikacie Instytutu podano, że: „Przedstawiane przez nią w mediach społecznościowych oraz mediach tradycyjnych nadinterpretacje i insynuacje, co do realizowanych przez Instytut projektów, stanowią przekroczenie norm i relacji pracownik-pracodawca. W szczególności, gdy udostępnianie osobom trzecim wewnętrznej korespondencji, czy swoich obaw na temat działalności Instytutu następuje bez omówienia ich wcześniej wewnętrznie”.
Decyzja o odwołaniu miała miejsce po publikacji „Rzeczpospolitej”, która ujawniła, że Radziejowska informowała nowe kierownictwo Ministerstwa Kultury oraz polską ambasadę w Berlinie o planach prezesa Instytutu, prof. Krzysztofa Ruchniewicza. Według niej, Ruchniewicz miał sugerować organizację seminariów dotyczących m.in. zwrotu dóbr kultury przez Polskę do Niemiec, Ukrainy, Białorusi, Łotwy oraz mienia pochodzenia żydowskiego. Ruchniewicz zaprzeczył tym doniesieniom, mówiąc: „Niczego takiego nie powiedziałem […]. Nie domagam się zwrotu ani nie zabiegam o jakiś zwrot dóbr o takim statusie państwom trzecim”.
W zeszły poniedziałek Instytut ogłosił oficjalnie zmianę na stanowisku: „Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego ogłasza zmianę na stanowisku kierowniczki oddziału w Berlinie. Funkcję obejmuje dr Joanna Kiliszek, doświadczona menedżerka kultury i naukowczyni. Nowa kierowniczka będzie odpowiedzialna za wzmocnienie części badawczej Instytutu przy wsparciu naukowców z Warszawy, a także za rozwijanie dialogu polsko-niemieckiego w obszarze historii, kultury i pamięci”.
Kresy.pl/X/nowa-amerika.eu/rzezba-oronsko.pl
