Pokój w Tylży i narodziny Księstwa Warszawskiego
7 lipca 1807 roku w Tylży nad rzeką Niemen zawarto traktat pokojowy między Francją Napoleona Bonaparte a Rosją Aleksandra I. W ramach porozumień tylżyckich przesądzono również o utworzeniu Księstwa Warszawskiego, które formalnie ustanowiono dwa dni później w traktacie Francji z Prusami.
Pokój z 7 lipca był pierwszym z dwóch dokumentów kończących wojnę Francji z IV koalicją antynapoleońską. Dwa dni później do porozumienia zmuszony został król Prus, Fryderyk Wilhelm III. Zwycięstwo Napoleona pod Frydlandem 14 czerwca 1807 roku nie tylko ugruntowało supremację Francji na kontynencie, lecz także przesądziło o przebiegu negocjacji.
Rozmowy pokojowe, prowadzone od końca czerwca, miały wyjątkowy charakter. Spotkanie dwóch cesarzy odbyło się na tratwie zakotwiczonej pośrodku Niemna. Gest ten miał symbolizować równość stron. W rzeczywistości Napoleon miał jednak wyraźną przewagę. Rosja, dotkliwie pokonana pod Frydlandem i rozczarowana biernością Wielkiej Brytanii, zgodziła się na szereg ustępstw.
Uznano m.in. nowy porządek w Europie Środkowej, w tym powstanie Księstwa Warszawskiego, Wolnego Miasta Gdańska oraz Królestwa Westfalii. Rosja dołączyła również do blokady kontynentalnej, wymierzonej w brytyjski handel, a w ramach nowego podziału ziem odebranych Prusom uzyskała obszar białostocki.
Traktat z Prusami był znacznie bardziej surowy. Prusy utraciły niemal połowę terytorium, w tym ziemie na zachód od Łaby oraz zdobycze rozbiorowe w Polsce. Z części tych ziem utworzono Księstwo Warszawskie, którym rządził sojusznik Napoleona, król Saksonii Fryderyk August I. Gdańsk ogłoszono wolnym miastem pod protekcją Prus i Saksonii, choć w praktyce pozostawał pod silnym wpływem Francji. Prusy musiały też zgodzić się na francuską okupację do czasu spłaty odszkodowania wojennego. W późniejszych ustaleniach jego wysokość określono na 140 milionów franków.
Porozumienia tylżyckie tworzyły nowy porządek europejski, w którym Napoleon rozdawał karty. Aleksander I liczył, że w zamian za ustępstwa zyska wolną rękę w Finlandii, nad Morzem Czarnym czy w relacjach z Turcją. Napoleon z kolei zabezpieczał dominację Francji na Zachodzie, umacniając władzę swoich braci: Józefa w Neapolu, Ludwika w Holandii i Hieronima w Westfalii. Europa została niejako podzielona na dwie strefy wpływów: francuską i rosyjską.
Odrodzenie bez niepodległości?
Polacy odzyskiwali namiastkę własnego państwa. Istniejące przez kilka lat Księstwo Warszawskie miało konstytucję, Sejm, Senat, rząd oraz armię. Pozostawało w unii personalnej z Królestwem Saksonii. Nie było jednak pełną niepodległością. W rzeczywistości pozostawało silnie uzależnione od Cesarstwa Francuskiego i podporządkowane polityce Napoleona Bonaparte.
Księstwo Warszawskie nie zaspokoiło niepodległościowych nadziei Polaków. „Rozgoryczenie Polaków dotyczyło zarówno terytorium nowego państwa, jak i przedstawionej propozycji ustrojowej – mówiła portalowi Muzeum Historii Polski prof. Barbara Grochulska. – Drażniło wyeliminowanie z politycznego języka słów: «Polska», «Polacy», «państwo polskie». Napoleon proponował, żeby obywateli księstwa nazywać Warszawianami. Później przyznał, że zrobił to, by nie drażnić Aleksandra. […] Uspokojeniu i stabilizacji nastrojów nie sprzyjała wciąż niestabilna sytuacja polityczna w Europie. W ciągu sześciu lat istnienia księstwa mało było chwil spokoju. W obu wojnach, które rozgrywały się również na ziemiach polskich – z Austrią w 1809 i z Rosją w 1812 roku – uczestniczyli Polacy”.
Pokój w Tylży okazał się nietrwały. Niespełna dwa lata później wybuchła kolejna wojna – z V koalicją. W 1807 roku Napoleon znajdował się jednak u szczytu swojej potęgi, a traktaty tylżyckie symbolizowały triumf Francji nad monarchiami dawnego porządku.
Już na początku 1813 roku efemeryczne państwo Polaków znalazło się pod okupacją armii rosyjskiej. W wyniku ustaleń kongresu wiedeńskiego w 1815 roku terytorium dawnego Księstwa Warszawskiego zostało podzielone między Rosję, Prusy i Austrię. Największa część przypadła Rosji, która utworzyła na tych ziemiach podporządkowane sobie Królestwo Polskie.
Czytaj też:
Kresy.pl / MuzHP
