Po 1989 roku nie przyznano go ani razu. 22 czerwca 1792 roku powstał Order Virtuti Militari
22 czerwca 1792 roku król Stanisław August Poniatowski ustanowił Order Virtuti Militari – najstarsze nadawane do dziś odznaczenie wojskowe na świecie. Choć powstało w dramatycznych okolicznościach upadającej Rzeczypospolitej, stało się trwałym symbolem żołnierskiej cnoty i bohaterstwa.
Wojna polsko-rosyjska 1792 roku, będąca próbą obrony Konstytucji 3 maja przed konfederacją targowicką wspieraną przez armię carycy Katarzyny II, była początkiem końca dawnej Rzeczypospolitej. Polskie wojska, mimo gorszego uzbrojenia i liczebności, odniosły kilka zwycięstw. Jedno z nich, stoczone 18 czerwca pod Zieleńcami, miało szczególne znaczenie. Król, wzruszony postawą armii i proszony przez bratanka – księcia Józefa Poniatowskiego – o uhonorowanie walczących, podjął decyzję o ustanowieniu odznaczenia za zasługi na polu bitwy.
Już 22 czerwca 1792 roku, zaledwie cztery dni po bitwie, stworzono Order Virtuti Militari (łac. Cnocie Wojskowej). Pierwsze insygnia – owalne medale wybite w Warszawie – wręczono uroczyście 25 czerwca 1792 roku w obozie polskich wojsk w Ostrogu na Wołyniu. Wśród odznaczonych znaleźli się m.in. książę Józef Poniatowski, Tadeusz Kościuszko i Józef Zajączek. Wkrótce order zyskał statut i podział na pięć klas, a jego wygląd zmieniono – przyjął formę krzyża, która, z niewielkimi modyfikacjami, przetrwała do dziś.
Order Virtuti Militari od samego początku nie był wyłącznie symbolem – niósł konkretne przywileje. Odznaczeni mogli liczyć m.in. na pensje i pierwszeństwo przy obejmowaniu stanowisk państwowych. Zgodnie z ideą twórców, kawalerowie orderu tworzyli wspólnotę, która miała dążyć do odzyskania świetności Ojczyzny.
Losy orderu to także historia Polski. Bywał likwidowany – np. przez targowiczan w 1792 roku czy carat po 1831 roku – i przywracany: w Księstwie Warszawskim (1806), w II Rzeczypospolitej (1919), w PRL (1944) i w III RP. Zmieniali się fundatorzy – od króla, przez cara, komitet wyzwoleńczy, po Prezydenta RP – ale idea pozostała ta sama. Do orderu nominowano nie tylko żołnierzy, lecz także miasta (Lwów, Verdun, Warszawa), jednostki wojskowe i okręty.
Od 1933 roku obowiązuje obecna forma odznaczenia: krzyż z napisem „Virtuti Militari”, orłem pośrodku i dewizą „Honor i Ojczyzna” na odwrocie. Order dzieli się na pięć klas – od Krzyża Wielkiego po Krzyż Srebrny. Nadawany jest tylko w czasie wojny lub do pięciu lat po jej zakończeniu.
W XX wieku Order Virtuti Militari otrzymali m.in. Józef Piłsudski, generałowie Władysław Anders, Stanisław Maczek, Tadeusz Kutrzeba czy Antoni Chruściel. Orderem uhonorowano również wielu zwykłych żołnierzy – uczestników wojny polsko-bolszewickiej, kampanii wrześniowej 1939 roku, żołnierzy Armii Krajowej oraz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Najmłodszą osobą odznaczoną orderem był 13-letni Antoni Petrykiewicz, który poległ w walkach z Ukraińcami o Lwów.
Po II wojnie światowej order był nadawany zarówno przez władze PRL, jak i niezależnie przez rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie. W PRL order Virtuti Militari otrzymali m.in. Leonid Breżniew i Iwan Sierow, którym odebrano odznaczenie po 1989 roku.
Po 1989 roku Orderu nie przyznano ani razu, choć formalnie nadal istnieje.
Czytaj też: Połonne. Została tylko kaplica
Przeczytaj też felietony Jacka Kowalskiego:
Śmierć na Kresach w konstytucji obronie
Kresy.pl / PAP
