Narodowa arka. 4 czerwca 1817 roku powstało Ossolineum
Zakład Narodowy im. Ossolińskich, znany powszechnie jako Ossolineum, to jedna z najstarszych i najważniejszych instytucji naukowych i kulturalnych w Polsce.
Jego historia, nierozerwalnie spleciona z losami kraju, rozpoczęła się w 1817 roku, gdy hrabia Józef Maksymilian Ossoliński ufundował we Lwowie instytucję, mającą chronić i rozwijać dziedzictwo narodowe.
4 czerwca 1817 roku cesarz Austrii Franciszek I zatwierdził akt fundacyjny Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Ossoliński zaplanował go jako kompleks łączący bibliotekę, muzeum i wydawnictwo – miejsce, które miało pomagać zniewolonemu narodowi zachować tożsamość.
Początkowo Ossolineum mieściło się w dawnym klasztorze karmelitanek przy ul. Ossolińskich we Lwowie. W 1823 roku Józef Maksymilian Ossoliński i książę Henryk Lubomirski zawarli umowę o powołaniu Muzeum Książąt Lubomirskich, które miało wzbogacić Zakład o cenne zbiory artystyczne i historyczne.
Dzięki ofiarności polskich arystokratycznych rodów, takich jak właśnie Lubomirscy, ale i Ponińscy czy Sapiehowie, kolekcja rosła w siłę, stając się jednym z największych i najcenniejszych zbiorów w Europie Środkowej.
W czasach zaborów Ossolineum pełniło funkcję intelektualnego bastionu polskości. Pomimo policyjnych rewizji i represji pozostawało miejscem intensywnej pracy badawczej i wydawniczej. Gromadzono tu starodruki, rękopisy i autografy największych twórców, m.in. Mickiewicza, Słowackiego, Fredry i Sienkiewicza.
Czytaj też: Historia biblioteki Ossolińskich
II wojna światowa i powojenne zmiany granic przyniosły dramatyczny zwrot. Okupacyjne władze sowieckie zlikwidowały Wydawnictwo Ossolineum oraz Muzeum Lubomirskich. Zbiory biblioteki zostały początkowo przejęte przez lwowską filię Biblioteki Akademii Nauk ZSRR w Kijowie, a następnie, po przejęciu Lwowa przez Niemców, przekazane pod zarząd Staatsbibliothek Lemberg.
W tym czasie władze Ossolineum kontynuowały swoją działalność w konspiracji. Po zamordowaniu w 1941 roku poprzedniego dyrektora Zakładu, Władysława Wisłockiego, kierownictwo Ossolineum przejął potajemnie mianowany przez księcia Andrzeja Lubomirskiego prof. Mieczysław Gębarowicz. Do ponownego wkroczenia Rosjan w lipcu 1944 roku dążył on do zabezpieczenia zbiorów przed zniszczeniem. W 1944 roku zorganizował wywóz do Krakowa około 2,3 tysiąca rękopisów (m.in. autografy Słowackiego, Fredry, Reymonta, Sienkiewicza i Mickiewicza, w tym „Pana Tadeusza”), 2,4 tysiąca rysunków i rycin oraz kilkuset numizmatów. Kolekcja ta stała się potem fundamentem zbiorów wrocławskiego Ossolineum. Jednak większość kolekcji została zatrzymana we Lwowie, a część potem zniszczona w ramach sowieckiej „czystki ideologicznej”.
Po zakończeniu wojny polskie środowiska naukowe i kulturalne podjęły starania o reaktywację Ossolineum, wskazując na Wrocław jako nową siedzibę. W 1953 roku fundacja została włączona w struktury Polskiej Akademii Nauk, co w praktyce oznaczało utratę jej niezależności.
Dopiero w 1995 roku Sejm Rzeczpospolitej Polskiej przyjął ustawę, która przywróciła Zakładowi dawną nazwę i status fundacji. Obecnie Ossolineum działa jako fundacja narodowa pod patronatem Prezydenta RP. W jego strukturze znajdują się m.in. Biblioteka Ossolineum, Muzeum Książąt Lubomirskich, Wydawnictwo Ossolineum oraz Muzeum „Pana Tadeusza”. Gromadzi i opracowuje zbiory z zakresu polskiej i słowiańskiej humanistyki, prowadzi działalność naukową i wydawniczą (w tym prestiżową serię „Biblioteka Narodowa”), a także aktywnie uczestniczy w międzynarodowych projektach kulturalnych.
W 2023 roku do Ossolineum powrócił barokowy obraz Alessandro Turchiego Madonna z Dzieciątkiem – dzieło uznane za zaginione podczas wojny, odnalezione w Japonii. To symboliczny powrót do misji Zakładu: chronienia tego, co najcenniejsze dla polskiej kultury.
Czytaj też: Ossolineum w stanie likwidacji
Kresy.pl / Ossolineum
