„Korona Chrobrego” nie była koroną Chrobrego. Tajemnice polskich insygniów koronacyjnych

Polscy królowie dysponowali kilkoma rodzajami koron, pełniącymi różne funkcje ceremonialne i symboliczne. Oprócz korony koronacyjnej istniały także korony homagialne, korony mniejsze (określane czasem jako podróżne), korony prywatne oraz insygnia o charakterze grobowym. Oddzielne insygnium koronacyjne przysługiwało również królowym.

Korona Chrobrego, czyli Uprzywilejowana

Najważniejszym z polskich insygniów nich była tzw. Korona Chrobrego, znana w źródłach jako Korona Uprzywilejowana (łac. Corona Privilegiata). Stanowiła ona główne insygnium koronacyjne królów Polski i symbolizowała zarówno suwerenność państwa, jak i sakralny charakter władzy monarszej. To właśnie ta korona była zasadniczo używana podczas ceremonii koronacyjnych kolejnych władców, choć w wyjątkowych okolicznościach sięgano po inne insygnia.

Korona ta uosabiała nie tylko władzę królewską, lecz także jej boskie źródło oraz zobowiązania monarchy wobec państwa. Przyjętą zasadą było, że monarcha wkładał ją wyłącznie raz – w trakcie własnej koronacji (chociaż zdarzały się wyjątki). Na co dzień przechowywano ją w Skarbcu Koronnym na Wawelu, a jej wydobycie wymagało zgody Sejmu, choć w praktyce były odstępstwa także od tej reguły. W okresie panowania Jagiellonów zdarzało się również, że posługiwano się nią podczas uroczystości hołdów lennych, mimo istnienia odrębnej korony homagialnej.

Mimo nazwy, Korona Chrobrego nie pochodziła z czasów Bolesława Chrobrego. Została wykonana dopiero na potrzeby koronacji Władysława Łokietka w 1320 roku. Jej nazwa miała charakter symboliczny i odwoływała się do pierwszego króla Polski, podkreślając ciągłość i legitymizację władzy królewskiej.

Z przekazów wynika, że była to korona wykonana ze złota, złożona z dziesięciu segmentów połączonych zawiasami, co umożliwiało dopasowanie jej do głowy władcy. Zdobiona była licznymi kamieniami szlachetnymi i perłami. Początkowo miała formę otwartą, jednak z czasem została przekształcona w koronę zamkniętą poprzez dodanie kabłąków oraz zwieńczenia w postaci globu z krzyżem.

W dziejach Rzeczypospolitej korona kilkakrotnie zmieniała miejsce przechowywania. W XIV wieku została wywieziona na Węgry przez Ludwika Węgierskiego, aby uniemożliwić jej użycie przez konkurentów do tronu. W rezultacie Władysław Jagiełło w 1386 roku został koronowany innym insygnium. Regalia powróciły do Krakowa dopiero w 1412 roku.

Ostateczny los korony wiąże się z upadkiem państwa polskiego. W 1795 roku, z rozkazu Fryderyka Wilhelma II, regalia zostały zrabowane przez wojska pruskie i wywiezione do Berlina. Następnie Fryderyk Wilhelm III podjął w 1809 roku decyzję o ich likwidacji, która została zrealizowana w kolejnych latach. Koronę rozbito i przetopiono, a uzyskane złoto wykorzystano do bicia monet, natomiast kamienie szlachetne sprzedano.

Inne korony na inne okazje

Obok Korony Uprzywilejowanej w użyciu pozostawały także inne korony. Korona homagialna służyła podczas ceremonii składania hołdów lennych. Jest poświadczona w inwentarzach skarbca od XV wieku i bywa łączona z osobą Władysława Jagiełły, choć nie jest to ustalenie całkowicie pewne. Możliwe, że to ona została użyta do koronacji pierwszego z Jagiellonów. Wiadomo natomiast, że korzystał z niej Zygmunt I Stary podczas hołdu pruskiego. Używano jej również w XVIII wieku, m.in. przy hołdzie składanym Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu przez księcia Kurlandii Piotra Birona.

Istniały także tzw. korony mniejsze, określane w literaturze jako podróżne, używane poza główną ceremonią koronacyjną. Przykładem takiego insygnium jest korona hełmowa przypisywana Kazimierzowi III Wielkiemu, zwana również koroną sandomierską. Jest to jedyny zachowany w całości przykład średniowiecznej korony tego typu w Polsce i jeden z nielicznych w Europie, choć jego dokładna funkcja do dziś jest przedmiotem sporów historyków.

Oddzielne insygnium koronacyjne przysługiwało królowym. Tzw. Korona królowych, tradycyjnie wiązana z Jadwigą Kaliską, żoną Łokietka, została wykonana w XIV wieku i była używana przez kolejne królowe aż do XVII wieku. Należała do zespołu regaliów zrabowanych przez Prusaków w 1795 roku.

Istniały również korony o charakterze grobowym, wykonywane na potrzeby pochówku monarchów. Część takich insygniów przetrwała do naszych czasów. Przykładem jest odkrycie w podziemiach katedry w Wilnie, gdzie odnaleziono insygnia grobowe Aleksandra Jagiellończyka, Elżbiety Habsburżanki i Barbary Radziwiłłówny.

Obok regaliów państwowych funkcjonowały także korony prywatne, należące do monarchów lub dynastii. Do tej kategorii zalicza się m.in. tzw. Koronę węgierską, używaną przy koronacji Stefana Batorego, oraz koronę szwedzką dynastii Wazów. Obie korony były przechowywane w Skarbcu Koronnym.

Koron sprzed XIV wieku nie znamy

Najstarsze polskie korony pozostają jednak w dużej mierze nieznane. Korona użyta podczas koronacji Bolesława Chrobrego w 1025 roku nie zachowała się. Według tradycji mogła być darem cesarza Ottona III, choć brak na to jednoznacznych dowodów. Prawdopodobnie została wywieziona z Polski w 1031 roku przez Rychezę Lotaryńską i jej dalsze losy pozostają nieznane.

Na potrzeby koronacji Bolesława II Śmiałego w 1076 roku wykonano nowy zespół regaliów, obejmujący koronę, berło i miecz. Korona ta była następnie używana przy kolejnych koronacjach, m.in. Przemysła II oraz Wacława II. Jej dalsze losy nie są w pełni udokumentowane; przyjmuje się, że została wywieziona do Pragi i tam utracona, co tłumaczy konieczność wykonania nowych insygniów dla koronacji Władysława Łokietka w 1320 roku.

Kresy.pl