Unia wileńsko-radomska. Kompromis Jagiełły i Witolda
18 marca 1401 roku w Radomiu potwierdzono jedno z kluczowych porozumień w dziejach relacji polsko-litewskich – unię wileńsko-radomską.
Akt ten, poprzedzony wcześniejszymi ustaleniami w Wilnie i Grodnie, regulował stosunki między Królestwem Polskim a Wielkim Księstwem Litewskim po okresie napięć i niepewności politycznej.
Bezpośrednim impulsem do zawarcia porozumienia była klęska wojsk litewskich nad Worsklą w 1399 roku. Osłabiła ona pozycję wielkiego księcia litewskiego Witolda, który – dotąd prowadzący dość niezależną politykę – potrzebował wsparcia w obliczu zagrożeń zewnętrznych i wewnętrznych. Z jednej strony musiał liczyć się z rosnącą presją zakonu krzyżackiego, z drugiej – z ambicjami Świdrygiełły, pretendującego do władzy na Litwie. W tej sytuacji naturalnym partnerem stała się Polska.
Na mocy unii Witold Kiejstutowicz uzyskał dożywotnie rządy na Litwie jako wielki książę litewski, jednak uznał zwierzchnictwo króla Władysława Jagiełły, który zachował tytuł najwyższego księcia Litwy. Oznaczało to kompromis: Litwa zachowywała odrębność ustrojową i wewnętrzną niezależność, ale pozostawała związana z Polską wspólną polityką dynastyczną i militarną.
Istotnym elementem porozumienia było także ustalenie zasad sukcesji. Wobec możliwości bezpotomnej śmierci Władysława Jagiełły bojarzy litewscy zastrzegli sobie udział w wyborze przyszłego monarchy wspólnie z panami polskimi. Potwierdzono tym samym personalny charakter unii, przy zachowaniu odrębności obu państw.
Unia wileńsko-radomska potwierdzała wcześniejsze ustalenia z Krewa, a zarazem korygowała ich najbardziej radykalne zapisy. Polska zrezygnowała z bezpośredniej inkorporacji Litwy na czas życia Witolda, co było istotnym ustępstwem wobec litewskich elit.
Po raz pierwszy akty unii wystawili nie tylko monarchowie i panowie polscy, lecz także bojarzy litewscy. Obie strony zobowiązały się do wzajemnej pomocy w razie zagrożenia zewnętrznego, zachowując jednocześnie odrębność w sprawach wewnętrznych.
Porozumienie szybko przyniosło konkretne efekty. Na jego mocy Polska wsparła Litwę w walkach z zakonem krzyżackim, między innymi podczas powstania na Żmudzi na początku XV wieku. W kolejnych latach współpraca obu państw ulegała dalszemu zacieśnieniu, co ostatecznie doprowadziło do wspólnego wystąpienia przeciwko Krzyżakom. Kulminacją tego sojuszu było zwycięstwo wojsk polsko-litewskich pod Grunwaldem w 1410 roku, odniesione przez Władysława Jagiełłę i Witolda.
Kresy.pl / MuzHP
