Paweł Tetera – “polski” hetman Ukrainy

Obejmując w roku 1663 urząd hetmana po Jerzym Chmielnickim, Paweł Tetera nie był postacią anonimową zarówno dla strony polsko-litewskiej, jak i kozackiej. Dał się wcześniej poznać jako lojalny i zaufany współpracownik Bohdana Chmielnickiego…

Część I – zarys działalności do 1660 roku.

Rozpatrując historię hetmana kozackiego Pawła Tetery (Pawła Pantalejmona Pasika Tetery-Moszkowskiego) częściej niż wśród ustalonych faktów musimy poruszać się w kręgu niepewności i domysłów. Już samo dokładne ustalenie daty jego urodzenia sprawia wiele problemów badaczom jego dziejów. Historycy polscy i ukraińscy podają różne daty jego narodzin pomiędzy rokiem 1610 a 1622. Jak widzimy jest to spory przedział czasowy. Bardziej pewna wydaje się już data jego śmierci zanotowana na 1671 rok, choć i ona nie jest datą ustaloną z całą dokładnością. Sprawy związane z osobistym życiem przyszłego hetmana kozackiego również nie są, jak na razie, dostatecznie wyjaśnione. Wiadomo, że był on dwukrotnie ożeniony, a jego drugą żoną była córka samego hetmana Bohdana Chmielnickiego, Olena, co zapewne nie pozostało bez wpływu na karierę Pawła Tetery wśród Kozaków. Jego ojcem był prawdopodobnie Jan Moszkowski. Niewiele więcej niż o jego rodzicach, wiadomo także o rodzeństwie Pawła Tetery, mającego brata Jurka oraz dwie siostry. Pierwszą była Ewa, która została żoną Michała Iskrzyckiego i druga nieznana z imienia, która poślubiła Atanazego Pirockiego. O pochodzeniu społecznym Pawła Tetery historycy również wypowiadają się niejednoznacznie. Na przykład wg. jednej wersji miał on pochodzić ze szlacheckiego rodu Morzkowskich herbu „Radwan”, według innej pochodził z drobnej szlachty wyznania prawosławnego zamieszkałej koło Owrucza w województwie kijowskim. Według ukraińskiego badacza Jarosława Daszkewycza, do 1649 roku używał on nazwiska Morzkowski (inna możliwa pisownia – Moszkowski), natomiast drugi człon tegoż nazwiska, pod którym znany jest lepiej w historii czyli Tetera, według niego jest przydomkiem/przezwiskiem, nadanym mu już w okresie jego działalności dla Kozaczyzny. Jeśli chodzi o wykształcenie jakie odebrał przyszły hetman również nie ma zgody wśród historyków co do tej kwestii. Ukraiński historyk Taras Czuhlib podaje informację, że młody Paweł Tetera zdobywał wykształcenie w „unickiej szkole w Mińsku i Kolegium (Akademii) Kijowsko-Mohyliańskim”. Informację o szkole unickiej w Mińsku podaje także Julian Bartoszewicz przywołując Annales ecclesiae rutheaneopracowane i wydane przez Michała Harasiewicza. Natomiast Aleksander Jabłonowski w swoim zarysie historii Akademii Kijowsko-Mohylańskiej poprzestał na stwierdzeniu, że nie wiadomo jest gdzie kształcili się tak światli przywódcy Kozaczyzny jak Iwan Wyhowski czy Paweł Tetera.

Przywoływany już przeze mnie Jarosław Dzaszkewycz, podaje jako miejsce kształcenia się Pawła Tetery szkołę unicką w Mińsku gdzie przyszły hetman miał poznać ordynariusza unickiej diecezji chełmskiej Jakuba Suszę oraz wynieść z niej dobrą znajomość łaciny oraz układania przemów. Znajomość z późniejszym ordynariuszem chełmskiej diecezji unickiej zaowocować miała w 1658 roku m.in. wspólnym projektem Pawła Tetery oraz Jakuba Suszy powołania do życia nowej unii kościelnej. Jako młody człowiek Paweł Tetera miał być także związany z rodziną Prażmowskich, ściślej z Mikołajem Prażmowskim, u którego miał przebywać na dworze, a także odbyć podróż do Włoch.

Paweł Tetera obejmując w roku 1663 urząd hetmana kozackiego po Jerzym Chmielnickim nie był postacią anonimową, zarówno dla strony polsko-litewskiej jak i kozackiej. Ten pochodzący z prawosławnej szlachty człowiek, dał się już poznać wcześniej jako lojalny i zaufany współpracownik Bohdana Chmielnickiego, który przydzielił mu m.in. urząd pisarza pułku perejasławskiego, by następnie przenieść go na stanowisko pułkownika i dowódcy tegoż pułku. Mało tego, ówczesny hetman kozacki powierzył mu także m.in. delikatną misję dyplomatyczną do siedmiogrodzkiego księcia Jerzego II Rakoczego, a także wysłał go w 1654 roku w poselstwie do Moskwy, mającym za zadanie przedstawić carowi suplikę hetmana i wojska zaporoskiego. To wyróżnienie wiązało się także z rolą jaką odgrywał Paweł Tetera podczas słynnej rady w Perejasławiu, gdzie pełnił rolę gospodarza i mistrza ceremonii, a ponadto był jednym z negocjatorów strony kozackiej w rozmowach toczących się z wysłannikami moskiewskimi. Takie zaufanie dotyczące jego osoby nie mogło wynikać z przypadku. Jesienią 1655 roku Paweł Tetera był pod Lwowem obleganym wtedy przez wojska kozackie, gdzie negocjuje z mieszczanami lwowskimi kwestie poddania miasta oraz przyjmuje na rozmowach delegacje lwowskiego duchowieństwa prawosławnego na czele z biskupem Arseniuszem Żeliborskim. Ciekawym wątkiem w biografii Pawła Tetery wydaje się być również, zasygnalizowany przez Antoniego Mironowicza, udział tegoż w tworzeniu projektu nowej unii kościelnej. Projekt ten powstawał w okresie dyskusji wokół ugody hadziackiej. Autorami tego projektu wg. Antoniego Mironowicza mieli być: archimandryta czernihowski Jan Józef Mieścierski, Stanisław Kazimierz Bieniewski i właśnie Paweł Tetera, zresztą dobry znajomy Bieniewskiego z czasów pracy Pawła Tetery w kancelarii grodzkiej łuckiej i włodzimierskiej. W połowie grudnia 1658 roku, projekt ten miał być ostatecznie opracowany i przesłany królowi. Na podstawie podanych przykładów można wysnuć wniosek, że pisarz pułku perejasławskiego, następnie zaś półkownik perejasławski, a dalej pisarz generalny przy boku Jerzego Chmielnickiego i na koniec hetman prawobrzeżnej Kozaczyzny, dobrze czuł się w działalności negocjacyjnej lub powiedzmy dyplomatycznej. Potwierdzeniem takiego stanu rzeczy może być fakt nielicznych, zachowanych wzmianek o jego zasługach dowódczych, przynajmniej do 1663 roku. Przyszły hetman kozacki miał więc, oprócz wcześniej wspominanych znajomości, również odpowiednie predyspozycje umożliwiające rozmowę z nim na różne, często bardzo delikatne zagadnienia, miał także okazje, chociażby w okresie rozmów dotyczących zawarcia ugody hadziackiej, do nawiązania nowych kontaktów i znajomości, które, być może, w późniejszym okresie czasu zaczęły procentować, szczególnie w okresie poprzedzającym jego wybór na stanowisko pisarza generalnego, a potem hetmana. Ważnym wydaje się być również fakt zmiany przez niego w pewnym momencie, jakbyśmy to powiedzieli dziś, „orientacji politycznej”, czy też ściślej rzecz ujmując, zmiany jego zapatrywań na kwestie, po której stronie toczącego się pomiędzy Rzecząpospolitą a Carstwem Moskiewskim konfliktu, powinna opowiedzieć się Kozaczyzna, lub też, którą stronę poprzeć, tak aby mieć przynajmniej szansę na to by budować w miarę samodzielną państwowość kozacką. Zmiana taka nastąpiła w jego myśleniu zapewne po nieudanym dla Kozaków poselstwie do Moskwy z sierpnia 1657 roku.

Cdn.

Jacek Drozd