Mołodeczno

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 6, pod red. F. Sulimirskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, Warszawa 1885, s. 647-648.

Mołodeczno(Echard w Dykc. zowie Mołodzieczno), mko i dobra nad rz. Uszą, pow. wilejski, w 1 okr. polic, gm. i okr. wiejski M., przy b. drodze poczt. z Wilna do Mińska, oraz w pobliżu (o 1 ½ w.) od linii dr. żel. lipawo-romeńskiej, o 110 w. od Wilna a 20 w. na płd. od Wilejki. Nędznie zabudowane, ma 1332 mk. (629 meż. i 703 kob.), po większej części żydów. Dwie cerkwie: paraf., drewniana, pod wez. N. M. P., przerobiona w 1865 r. z kościo­ła kat., i dawna unicka, pod wez. ś. Koźmy i Damiana na cmentarzu grzebalnym; dom mo­dlitwy żydowski; szkoła ludowa, seminaryum nauczycieli wiejskich, zarząd 1-go okr. polic. (stanu), sądu pokoju oraz komisarza do spraw włościańskich (mirowego pośrednika). Dalej znajduje się w M. piękny i rozległy pałac, poprzednio zamek obronny, wzniesiony przez ks. Zbaraskich, a przerobiony na pałac przez późniejszych dziedziców Ogińskich, którzy wznieśli tu w 1758 r. kościół paraf. drewnia­ny, oddany w 1762 r. trynitarzom, osadzonym w murowanym klasztorze przez Tadeusza i Annę z Radziwiłłów Ogińskich, kasztelanów trockich. Zakonnicy ci posiadali dość liczną bibliotekę. Od 1809 r. istniała tu 5-kl. szkoła z zakresem gimnazyalnym, zostająca pod wie­dzą uniwersytetu wileńskiego, w której, pomiędzy innymi, kształcili się początkowo Ale­ksander Tyszyński, krytyk i profesor szkoły głównej warszawskiej, oraz Antoni Muchliński, oryentalista, profesor i dziekan uniwersy­tetu petersburskiego. Szkoła ta w 1863 r. zamienioną została na seminaryum nauczy­cieli wiejskich wyznania prawosł. Pierwszą wzmiankę o M. spotykamy pod 1389 r., w któ­rym d. 16 grudnia Dymitr Korybut, ks. Nowogrodu Siewierskiego, wydał tu dokument, zapewniający wierność hołdowniczą Włady­sławowi Jagielle i królowej Jadwidze D. 6 lipca 1501 r. król Zygmunt nadał dobra M. kn. Michałowi Iwanowiczowi Mścisławskiemu, pod warunkiem dawania koni pod przejazd posłów i gońców. Nadanie to potwierdził król Zygmunt przywilejem z 12 lipca 1511 r. Ten Michał kn. Mścisławski umarł około 1525 r., pozostawiwszy trzy córki: Nastazyą, Teofilę i Agrafienę. Pod d. 4 maja 1558 r. Bazyli (Wa­sili) Rahoza wystawił dokument sprzedaży dworca mołodeczniańskiego, nazwanego uroczyszczem Żelazkowszczyzną, który nabył od ks. Zbaraskiego, wojew. witebskiego, dany kn. Bohdanie Mścisławskiej. D. 1 maja 1561 r. Andrzejowa Michajłowiczowa Sanguszkowa Koszyrska, starościna łucka, zapisuje kniahini Bohdanie Michajłównie Mścisławskiej czwar­tą część M., którą z podziału od sióstr swych dostała, z dworcem od Wasila Rahozy kupio­nym. W 1567 r. cała M. przeszła na własność kn. Nastazyi Stefanowej Zbaraskiej, wojewo­dziny trockiej, która zapisała ją swemu mężo­wi. W 1617 r. całe M. znajduje się w posia­daniu Lwa Sapiehy, kanclerza lit., którzy 20 sierpnia 1631 r. sprzedał ją Stanisławowi Szemiottowi, podkomorzemu żmujdzkiemu. Testa­mentem Szemiott zapisał M. z folwarkami Rajewszczyzną, Mysotą, Dyrmowiczami, oraz ma­jątek Sieliszcze z folw. Lewkową synowcom swoim a synom Wacława Szemiotta, zostawia­jąc bratu tylko dożywocie, pod warunkiem, że jeśliby część tych dóbr miał komukolwiek zbyć, albo też długami ciężkiemi obciążyć, wtedy nie tylko sam ale i potomstwo jego od posiadania ich mają odpaść a majętność ma przejść na własność Paców. D. 23 kwietnia 1626 r. Wacław Szemiott zapisuje majętność Pisarzewszczyznę i Dyrmowicze synowi swe­mu Stanisławowi. Pomimo zastrzeżenia testa­mentu Stanisława Szemiotta, małżonkowie Wacław Janowicz i Katarzyna z Karpiów Szemiottowie d. 16 stycznia 1628 r. sprzedają M. z folw. Więzowiec, Mysota al. Dyrmowicze, Pisarzewszczyzna i Rajewszczyzna Aleksan­drowi Gosiewskiemu, wojew. smoleńskiemu, za 87,825 złp., z ewikcyą na dobrach Wierpianach i Graciżach, w ks. żmujdzkiem leżą­cych. Wynikła z tego powodu później sprawa sądowa. I tak pod d. 18 listop. 1652 r. znaj­dujemy pozew w sprawie Mikołaja, Kazimie­rza, Joanny i Stanisława Szemiottów ze Słuszką i Przyjemskim i małżonkami ich z domu Go­siewskiemi, oraz z Kotłem, natenczas posesorem M, o niesłuszne nabycie tych dóbr pra­wem wieczystem, pomimo testamentu Wacła­wa Szemiotta. D. 18 września 1711 r. biskup Bogusław Gosiewski sprzedaje M. Ogińskie­mu. W 1723 r. dziedzicem M., Hanuty, Bienicy, Lewkowa i Sieliszcza był Michał Kociełł, podskarbi lit. W 1736 r. Kazimierz Kociełł, ssta markowski, dziedzic M. i Hanuty, zeznał testament, z którego widać, że córka jego Rozalia była za Kazimierzem Ogińskim, sstą babinowickim. W d. 13 maja 1738 r. Kazimierz i Rozalia z Kociełłów Ogińscy za­pisują M. z folw. Więzowiec, Rajewszczyzną i Mysotą Tadeuszowi Ogińskiemu, pisarzowi lit. Pod d. 14 czerwca 1740 r. Pac, kasztelan połocki, posiadający połowę M., ustąpił ją Marcyanowi Ogińskiemu, wojew. witebskiemu. August III d. 14 listop. 1740 r. dał Tadeuszo­wi Ogińskiemu, kasztel. trockiemu, przywilej

[s. 648]

na dwa targi tygodniowe (w niedzielę i piątek) oraz dwa jarmarki: na ś. Mikołaja w maju i na Pokrowę w październiku. W d. 19 stycznia 1744 r. Marcyan Ogiński, wojew. witebski, ojciec Tadeusza, ustępuje połowę M. Rafałowi i Teresie z Ogińskich Oskierkom, dzieciom. Oskierkowie ci odebrawszy w 1745 r. swą należność, ustąpili M. Tadeuszowi Ogińskiemu, kasztel. trockiemu. Biskup wileński Zienkowicz pod d. 3 grudnia 1747 r. dał pozwolenie na wystawienie w M. szkoły żydowskiej i na prawo chowania umarłych. W 1783 r. M. przechodzi na syna Tadeusza — Franciszka Ksawerego, kuchmistrza lit., po śmierci zaś tegoż w 1819 r. przechodzi sukcesyą na jego synowca Michała Ogińskiego, podskarbiego lit. i senatora państwa rossyjskiego. W 1832 r. M. podpadło ex dywizyi za długi i rozdzielone zostało na wiele części. Dziś posiadają tu części: hr. Jan Tyszkiewicz, Adam Łopaciński, sukcesor Tomasza, Juszyński, Morawski, Bolesław Łopaciński, Modzelewski, Raczkowski, Burzymowski, Berkman, Alina Niezabytowska, sukcesorka Antoniego Łopacińskiego. Pod względem historycznym M. pamiętne jest pobytem Napoleona w 1812 r., który wracając z pod Moskwy zatrzymał się tu, przenocował i porzucił resztki wielkiej armii. Stacya dr. żel. lipawo-romeńskiej M. na przestrzeni Mińsk-Wilno, pomiędzy Uszą (o 16 w.) a Zalesiem (o 22 w.), odległą jest o 72 w. od Mińska a 101 od Wilejki. Dekanat prawosławny (błahoczynie) mołodeczniański obejmuje 17 parafij: M., Marków, Lebiedziew, Łotygołę, Jarszewicze, Chożów, Nosiłów, Wiazyń, Radoszków, Ilię, Chołchło, St. Krasnosiele, Horodek, Rogów, Biesiadę, Chotenczyńce, razem 40,805 wiernych. Cerkwi paraf. znajduje się 17, fil. 12, kaplic cmentarnych 25 i kaplic innych 4. Mołodeczno gmina składa się z 5 okręgów wiejskich: M., Wielkie Sioło, Rajewszczyzna, Mojsicze i Chożewo, i liczy 103 wsi, 464 dm. i 4060 włościan płci ob. W skład okręgu wiejskiego M., oprócz mka M., wchodzą wsie: Buchowszczyzna i Sznury oraz zaścianki: Ciwidówka, Buszewica i Mościszcze.

J. Krz.i A. K. Ł.