Radom ogłasza niepodległość
2 listopada 1918 roku Radom stał się pierwszym ośrodkiem niepodległej władzy na ziemiach dawnego Królestwa Polskiego. Przez kilka dni funkcjonował jako Republika Radomska – autonomiczne, wolne miasto z własną administracją i wojskiem.
W dniu 2 listopada 1918 roku, po 123 latach zaborów, w Radomiu powstał pierwszy w Królestwie Polskim niezależny ośrodek władzy. Wydarzenie to zapisało się w historii jako utworzenie tzw. Republiki Radomskiej – miasta, które na kilka dni stało się symbolem odradzającej się niepodległej Polski.
Przejęcie władzy w Radomiu poprzedziły starannie zaplanowane działania konspiracyjne. W nocy z 1 na 2 listopada 1918 roku w mieszkaniu adwokata Jana Wigury przy ulicy Szerokiej 2 (obecnie Piłsudskiego) odbyła się tajna narada. W jej trakcie ustalono plan rozbrojenia okupanta i przejęcia kontroli nad miastem. Utworzono również tzw. Komitet Pięciu, który miał objąć władzę po zakończeniu akcji.
W skład Komitetu weszli: Stanisław Kelles-Krauz jako przewodniczący, Jan Wigura jako jego zastępca oraz Roman Szczawiński, Aleksy Rżewski i Wacław Dębowski.
O świcie rozpoczęła się zbrojna akcja przejęcia miasta. Oddział liczący około dwustu członków Polskiej Organizacji Wojskowej, dowodzony przez Józefa Marjańskiego, zaatakował koszary austriackie przy ulicy Warszawskiej. Dzięki znajomości haseł wartowników Polacy zaskoczyli załogę i rozbroili ją bez walki. Po zajęciu koszar i rozmieszczeniu polskich wart w kluczowych punktach miasta, Komitet Pięciu przejął władzę z rąk komendanta gen. Józefa Kwiatkowskiego.
Zobacz też: Radom uczcił Tysiąclecie Królestwa Polskiego. Marsz zgromadził setki mieszkańców
Niedługo później, z balkonu dawnej Cesarsko-Królewskiej Komendy Powiatowej przy ulicy Lubelskiej, Stanisław Kelles-Krauz zwrócił się do zgromadzonych mieszkańców. – Powiewały z tego balkonu sztandary carskie, pruskie i austriackie – symbole państw zaborczych. Dziś, w imieniu Tymczasowego Komitetu Rządzącego, zawieszam nasz znak narodowy. Niech powiewa na chwałę ludu polskiego i na zgubę jego wrogów. Niech żyje Polska – mówił.
Tamten dzień zapisał się w pamięci świadków jako przełomowy. Kapelan wojskowy ks. Dominik Ściskała wspominał później: – Była to niezapomniana chwila dla tych, co ją przeżyli. Ci, którzy urodzą się w wolnej Polsce, nie będą nawet potrafili wyobrazić sobie, co znaczy nie mieć ojczyzny.
Po ogłoszeniu niepodległości komendę nad wojskiem objął podporucznik Józef Marjański, a funkcję komisarza miasta powierzono Zygmuntowi Słomińskiemu. W ten sposób narodziła się Republika Radomska – symbol odwagi, jedności i narodowego odrodzenia.
Kresy.pl/IPN
