Gdy mieszczanie upomnieli się o swoje. Czarna procesja podczas Sejmu Czteroletniego

„Czarna procesja” była jedną z najbardziej symbolicznych manifestacji końca XVIII wieku. Przeszła ulicami Warszawy 2 grudnia 1789 roku, w czasie trwania Sejmu Czteroletniego.

W pochodzie uczestniczyli przedstawiciele 141 miast królewskich, ubrani w czarne stroje, co nadało wydarzeniu wyjątkowo uroczysty, a zarazem żałobny charakter. Na czele delegacji stał prezydent Starej Warszawy Jan Dekert, a inspiratorem całego przedsięwzięcia był Hugo Kołłątaj, jedna z głównych postaci obozu reformatorskiego.

Celem procesji było zwrócenie uwagi na trudną sytuację mieszczan, którzy od wieków pozostawali na marginesie życia politycznego Rzeczypospolitej, zdominowanego przez stan szlachecki. Delegaci przejechali od ratusza na Rynku Starego Miasta pod Zamek Królewski, gdzie trwały obrady sejmu, i złożyli królowi Stanisławowi Augustowi memoriał domagający się przyznania mieszczanom praw publicznych, dopuszczenia do urzędów oraz prawa posiadania ziemi poza miastem. Prośby te wzbudziły duże poruszenie – część opinii publicznej obawiała się, że demonstracja może stać się wstępem do rewolucji na wzór francuskiej.

Procesja odniosła jednak znaczący skutek. Już w grudniu 1789 roku sejm powołał Deputację do Miast Naszych Królewskich, która rozpoczęła prace nad projektem ustawy regulującej status mieszczan. Choć pierwsza propozycja nie zyskała poparcia, to pod wpływem nacisku opinii publicznej oraz determinacji części posłów – m.in. Jana Suchorzewskiego – w kwietniu 1791 roku uchwalono prawo o miastach. Ustawa ta, włączona następnie do Konstytucji 3 Maja, przyznała mieszczanom szereg nowych uprawnień, w tym ochronę prawną na mocy zasady „neminem captivabimus”. Zniesiono również dotychczasową, symboliczną barierę oddzielającą mieszczan od szlachty. Od tej pory szlachcice mogli podejmować się miejskich profesji bez ryzyka utraty szlachectwa, a mieszczanie — po spełnieniu określonych warunków — uzyskiwać nobilitację.

Choć mieszczanie nie zostali w pełni zrównani ze szlachtą, „czarna procesja” stała się przełomowym momentem w ich walce o prawa polityczne i jednym z kluczowych kroków na drodze do modernizacji ustroju Rzeczypospolitej.

Kresy.pl / Polskie Radio