„Fanatyczna Polka” Alicja Habsburg. Księżna, która była szeregowcem AK
18 grudnia 1889 roku urodziła się Alicja Habsburg (z domu Ankarcrona) – szwedzka arystokratka, która w czasie II wojny światowej działała w Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej jako szeregowiec polskiej konspiracji.
Alicja Ankarcrona urodziła się 18 grudnia 1889 roku w Hölö w Szwecji. Pochodziła z wpływowego, protestanckiego rodu Ankarcronów, od pokoleń związanego z dworem królewskim. Jej ojciec pełnił funkcję pierwszego łowczego dworu szwedzkiego. Wychowana w kręgu północnoeuropejskiej arystokracji, odebrała staranne wykształcenie i biegle posługiwała się kilkoma językami.
Jak Szwedka stała się Polką
W 1911 roku Alicja Ankarcrona poślubiła hrabiego Ludwika Badeniego, którego poznała w Sztokholmie. Badeni był dyplomatą monarchii austro-węgierskiej, wywodzącym się z polskiej arystokracji galicyjskiej. Tuż przed ślubem Alicja przeszła na katolicyzm. Małżeństwo nie oznaczało jeszcze natychmiastowej przeprowadzki na ziemie dawnej Polski — młodzi mieszkali tam, gdzie prowadziła ich służba dyplomatyczna Badeniego, m.in. w Europie Zachodniej. Jednak to właśnie tą drogą Alicja stała się Polką.
Po urodzeniu syna Kazimierza w 1912 roku (późniejszego dominikanina o. Joachima Badeniego) i przedwczesnej śmierci męża w 1916 roku, jako wdowa stała się opiekunką dziedzica dóbr należących do polskiej gałęzi rodu Badeni. Wówczas zaczęła częściej przebywać w Galicji, gdzie bezpośrednio poznała realia życia miejscowej ludności, skalę biedy oraz społeczne obowiązki arystokracji. To doświadczenie stało się jej pierwszym rzeczywistym kontaktem z polskim światem i punktem wyjścia do późniejszego, świadomego związania swojego losu z Polską.
W 1920 roku Alicja poślubiła arcyksięcia Karola Olbrachta Habsburga. Zamieszkała w Żywcu. Nauczyła się języka polskiego, przyjęła polskie obyczaje i zaangażowała się w działalność społeczną. Z małżeństwa urodziło się czworo dzieci: Karol, Maria Krystyna, Aleksander (zmarły w dzieciństwie) i Renata. Dzieci wychowywano w duchu katolickim i patriotycznym, zgodnie z dewizą „Bóg, Honor, Ojczyzna”.
Warto dodać, że choć Karol Olbracht pochodził z arcyksiążęcej linii Habsburgów, to jego małżeństwo z Alicją Ankarcroną zostało uznane przez prawo domu habsburskiego za morganatyczne, czyli nierówne stanem. Oznaczało to, że żona i dzieci Karola nie nabywały praw dynastycznych ojca: nie przysługiwał im tytuł arcyksiążęcy ani prawo sukcesji, mimo rzeczywistego pokrewieństwa z dynastią. Z tego powodu potomstwo Karola Olbrachta i Alicji używało innego nazwiska rodowego, a od 1949 roku przydomka „von Altenburg”, nadanego przez ówczesną głowę rodu Habsburgów. W polskiej pamięci rodzina ta pozostała jednak Habsburgami.
Żywieccy Habsburgowie, wrogowie Rzeszy
Po wybuchu II wojny światowej Karol Olbracht został aresztowany przez gestapo. Alicja odmówiła podpisania volkslisty i po zwolnieniu z aresztu włączyła się w działalność konspiracyjną. Została zaprzysiężona w Związku Walki Zbrojnej, a następnie w Armii Krajowej.
Otrzymała pseudonim „Alicja” i stopień szeregowca. Władała biegle kilkoma językami, prowadziła więc dla AK nasłuch zagranicznych radiostacji, przewoziła meldunki do punktów kontaktowych, uczestniczyła w kolportażu informacji oraz w akcjach pomocy więźniom Auschwitz i jeńcom radzieckim. Utrzymywała kontakty z ambasadą Szwecji w Berlinie i próbowała alarmować świat o niemieckiej eksterminacji Polaków. W raportach gestapo określano ją jako „fanatyczną Polkę”.
Władze niemieckie uznawały żywieckich Habsburgów za politycznie wrogich, skonfiskowały ich majątek, objęły rodzinę stałym nadzorem policyjnym i kolejno przesiedlały ją z rezydencji do prowizorycznych lokali – najpierw do domu w Wiśle położonego naprzeciwko siedziby gestapo, a następnie do odizolowanej chaty pod lasem, pozbawionej bieżącej wody, kanalizacji i podstawowych warunków sanitarnych.
Karol Olbracht stracił zdrowie
Karol Olbracht, aresztowany w listopadzie 1939 roku jako oficer Wojska Polskiego i konsekwentny przeciwnik podpisania volkslisty, był przetrzymywany jako więzień polityczny, torturowany i ciężko pobity, w wyniku czego stracił wzrok w jednym oku i został częściowo sparaliżowany. W 1941 roku, na skutek interwencji dyplomatycznych podjętych m.in. przez dwory Szwecji, Włoch i Hiszpanii, został przewieziony z więzienia do sanatorium w Neu-Babelsbergu pod Berlinem, a następnie – pod koniec tego samego roku – zwolniony i dołączony do rodziny przebywającej pod policyjnym nadzorem w Wiśle.
Po zakończeniu wojny, wobec konfiskaty ich majątku przez władze komunistyczne i braku możliwości leczenia w Polsce, Habsburgowie wyjechali do Szwecji, ojczyzny Alicji, gdzie Karol podjął próbę rehabilitacji, jednak zmarł w 1951 roku w wyniku trwałych następstw niemieckich represji.
Alicja zamieszkała na stałe w Sztokholmie, gdzie wiodła skromne życie i do końca interesowała się losem Polski. Została odznaczona Krzyżem Walecznych i Honorową Odznaką AK, a pośmiertnie Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Zmarła 26 listopada 1985 roku. Spoczęła obok męża na cmentarzu Norra Kyrkogården. Jej życie pozostało jednym z najbardziej niezwykłych przykładów świadomego wyboru polskości w XX wieku.
Kresy.pl / Muzeum Browaru Żywiec / Dziennik Zachodni
Czytaj też:
Tak było: Piastówna, siostrzenica Jagiełły dała początek cesarskiej linii Habsburgów
