Jan Piwnik „Ponury” – cichociemny, który stał się legendą Armii Krajowej

16 czerwca 1944 roku pod Jewłaszami nad Niemnem zginął porucznik Jan Piwnik „Ponury”, cichociemny, oficer Armii Krajowej, szef Kedywu Okręgu Radomsko-Kieleckiego AK i jeden z najbardziej znanych dowódców partyzanckich Polskiego Państwa Podziemnego.

Piwnik poległ podczas walki z Niemcami na Nowogródczyźnie. Dowodził wówczas VII batalionem 77 pułku piechoty Armii Krajowej.

Zginął w ataku na niemieckie umocnienia pod Jewłaszami. Pochowano go na wiejskim cmentarzu w Wawiórce, gdzie jego mogiłą przez lata opiekowała się miejscowa ludność polska.

Jan Piwnik urodził się 31 sierpnia 1912 roku w Janowicach koło Opatowa, w rodzinie chłopskiej. Po maturze wstąpił do Szkoły Podchorążych Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim, którą ukończył w 1933 roku. Przed wojną służył także w Policji Państwowej, kończąc Szkołę Oficerów Policji Państwowej w Mostach Wielkich.

W kampanii 1939 roku brał udział jako dowódca kompanii w zmotoryzowanym batalionie polowym policji. Po klęsce został internowany na Węgrzech, skąd uciekł. Przez Francję przedostał się do Wielkiej Brytanii. Po przeszkoleniu został jednym z pierwszych cichociemnych przerzuconych do okupowanego kraju. Zrzucono go do Polski w listopadzie 1941 roku.

Początkowo służył w Komendzie Głównej Armii Krajowej, a następnie w „Wachlarzu”, elitarnej strukturze ZWZ-AK prowadzącej działania wywiadowcze i dywersyjne na terenach położonych na wschód od przedwojennej granicy Rzeczypospolitej. W czerwcu 1942 roku objął dowództwo II odcinka w Równem. Po aresztowaniu przez Niemców w Zwiahlu uciekł z więzienia i przedostał się do Warszawy.

Jedną z najgłośniejszych akcji dowodzonych przez „Ponurego” było rozbicie 18 stycznia 1943 roku więzienia w Pińsku. Podczas operacji uwolniono m.in. cichociemnego Alfreda Paczkowskiego „Wanię”. Akcja ta przeszła do historii jako przykład sprawnie przygotowanego i wykonanego uderzenia dywersyjnego.

Od czerwca 1943 roku Piwnik był szefem Kedywu Okręgu Radomsko-Kieleckiego AK. W Górach Świętokrzyskich stworzył zgrupowania partyzanckie, które przyjęły jego pseudonim. Ich główną bazą stał się Wykus. Oddziały „Ponurego” należały wówczas do największych zwartych jednostek partyzanckich Armii Krajowej w Generalnym Gubernatorstwie.

W lutym 1944 roku Piwnik został przeniesiony na teren Nowogródzkiego Okręgu AK. Kilka miesięcy później objął dowództwo VII batalionu 77 pułku piechoty AK. Tam kontynuował walkę z Niemcami aż do śmierci 16 czerwca 1944 roku.

Po wojnie pamięć o „Ponurym” była przez władze komunistyczne marginalizowana. O sprowadzenie jego szczątków do kraju przez lata zabiegali dawni żołnierze i środowiska kombatanckie. Udało się to dopiero w 1987 roku. Prochy Jana Piwnika ekshumowano z cmentarza w Wawiórce i przewieziono do Polski.

Uroczystości pogrzebowe odbyły się w dniach 10–12 czerwca 1988 roku. Urna ze szczątkami „Ponurego” została przewieziona m.in. do rodzinnych Janowic, do Michniowa oraz na Wykus, symbolicznie związany z jego działalnością partyzancką. 12 czerwca 1988 roku prochy Jana Piwnika złożono w murach klasztoru cystersów w Wąchocku.

Jan Piwnik „Ponury” był dwukrotnie odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari, a pośmiertnie także Krzyżem Złotym Orderu Wojennego Virtuti Militari. Po wojnie funkcjonował w pamięci środowisk kombatanckich jako major „Ponury”; w 2012 roku został pośmiertnie awansowany do stopnia pułkownika. W 2010 roku nadano mu pośmiertnie Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski

Kresy.pl