Car chciał przeciągnąć wieś na swoją stronę. Uwłaszczenie chłopów w Królestwie Polskim
2 marca 1864 roku (według kalendarza gregoriańskiego) car Aleksander II ogłosił ukaz o uwłaszczeniu włościan w Królestwie Polskim, wprowadzający pełne i natychmiastowe nadanie chłopom prawa własności do użytkowanej przez nich ziemi.
Reforma ta stanowiła jeden z najważniejszych elementów polityki władz rosyjskich wobec ziem polskich w czasie trwającego powstania styczniowego.
Kwestia zniesienia pańszczyzny była przedmiotem debat jeszcze przed wybuchem zrywu w 1863 roku. W Królestwie Polskim już na początku lat sześćdziesiątych XIX wieku podejmowano próby reform społecznych, które miały doprowadzić do oczynszowania chłopów i stopniowego ograniczenia świadczeń feudalnych. W wielu majątkach ziemskich zaczęto odchodzić od pańszczyzny, a postulaty reform propagowano także za pośrednictwem duchowieństwa.
22 stycznia 1863 roku Tymczasowy Rząd Narodowy ogłosił manifest powstańczy, w którym zapowiedziano zniesienie pańszczyzny oraz nadanie chłopom na własność użytkowanej przez nich ziemi bez obowiązku wykupu. Powstańcy liczyli, że w ten sposób pozyskają poparcie ludności wiejskiej. W praktyce realizacja tych postulatów była jednak utrudniona, ponieważ nie dysponowali oni aparatem administracyjnym, który umożliwiłby ich egzekwowanie.
Odpowiedzią władz rosyjskich na działania powstańcze były prace nad carską reformą uwłaszczeniową, zakończone wydaniem ukazów w 1864 roku. Na ich mocy zniesiono powinności dworskie oraz nadano chłopom pełną własność gruntów bez obowiązku spłat na rzecz dotychczasowych właścicieli. Odszkodowania dla ziemian wypłacano ze środków państwowych.
Reforma miała także wymiar polityczny. Jej celem było ograniczenie poparcia chłopów dla Powstania Styczniowego poprzez związanie ich interesów z administracją carską. W efekcie ukazy uwłaszczeniowe przyczyniły się do osłabienia zaplecza społecznego zrywu niepodległościowego.
Mimo nadania chłopom ziemi, nie rozwiązano wszystkich problemów społecznych. W najtrudniejszej sytuacji pozostali bezrolni oraz właściciele najmniejszych gospodarstw. Zachowane zostały również serwituty, które przez kolejne dziesięciolecia pozostawały źródłem konfliktów między wsią a dworem.
O skutkach reformy uwłaszczeniowej krytycznie pisał pisarz i historyk Aleksander Świętochowski: „Moralne skutki całej operacji uwłaszczeniowej objawiły się w wielkim znieprawieniu ludu wiejskiego. Upoważniony i zachęcony do bezprawia i bezkarności, do karmienia swej nienasyconej żądzy grabienia cudzego mienia, stracił te cnoty, których nie tylko wymagają przykazania religijne, ale również podstawy i wiązania budowy społecznej”.
Uwłaszczenie z 1864 roku stało się jednak przełomowym momentem w przemianach społecznych na ziemiach polskich pod zaborem rosyjskim.
Czytaj też: „Władza jest aktem poświęcenia, a nie ambicji”. Traugutt był ostatnim dyktatorem powstania styczniowego
Kresy.pl / MuzHP
