Powązki – od królewskiej fundacji do narodowego panteonu
Założony 4 listopada 1790 roku Cmentarz Powązkowski w Warszawie jest najstarszą stołeczną nekropolią i jednym z najważniejszych miejsc pamięci narodowej w Polsce.
Cmentarz Powązkowski, zwany Starymi Powązkami, został oficjalnie założony 4 listopada 1790 roku z inicjatywy Melchiora Szymanowskiego, który ofiarował grunt na potrzeby cmentarza katolickiego. O wyborze miejsca zadecydowały względy sanitarne, zgodne z ówczesnym trendem europejskim przenoszenia nekropolii poza granice miast.
Po wykonaniu niezbędnych prac adaptacyjnych teren został poświęcony 20 maja 1792 roku w obecności króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. W tym samym roku wzniesiono kościół pw. św. Karola Boromeusza, zaprojektowany przez królewskiego architekta Dominika Merliniego. Początkowo cmentarz obejmował obszar około 2,6 ha i znajdował się poza obrębem Warszawy.
Czytaj też: Cmentarz Orląt Lwowskich – architektoniczne dzieło i miejsce pamięci narodowej
Warszawiacy przyzwyczajeni do przykościelnych pochówków początkowo z rezerwą przyjęli ideę cmentarza położonego tak daleko od centrum. Jednak po zamknięciu w latach 1836–1838 cmentarzy Świętokrzyskiego i na Koszykach Powązki stały się głównym miejscem pochówku katolików z lewobrzeżnej części miasta. Z czasem, wraz z rozwojem stolicy, nekropolia była stopniowo powiększana – dziś zajmuje 43 hektary. W jej najstarszej części spoczywają m.in. ks. Hugo Kołłątaj, hetman Michał Kazimierz Ogiński i architekt Merlini.
Od początku XIX wieku przy cmentarzu powstawały katakumby, w których chowano dostojników kościelnych i świeckich. W XIX wieku kościół św. Karola Boromeusza był dwukrotnie rozbudowywany, a w latach 1890–1895 architekt Józef Pius Dziekoński nadał mu obecny, monumentalny kształt. W okresie zaborów uroczystości pogrzebowe na Powązkach często przybierały charakter patriotyczny. Tu chowano uczestników powstań narodowych, a szczególnym miejscem pamięci stał się grób pięciu poległych w manifestacji w 1861 roku.
W 1925 roku, po śmierci Władysława Reymonta, wzdłuż południowej ściany katakumb założono Aleję Zasłużonych, w której spoczęli m.in. Maria Rodziewiczówna, Leopold Staff, Stefan Jaracz i Maria Dąbrowska. Cmentarz stał się wówczas nekropolią elitarną, miejscem pochówku wybitnych przedstawicieli polskiej kultury, nauki i polityki.
Po II wojnie światowej wiele pomników uległo zniszczeniu. Dzięki inicjatywie Jerzego Waldorffa w 1974 roku powstał Społeczny Komitet Opieki nad Starymi Powązkami, który do dziś organizuje coroczne kwesty na rzecz ratowania zabytkowych nagrobków. W 2024 roku akcja ta została wpisana na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
Stare Powązki uznawane są za cmentarz narodowy i pomnik historii. Spoczywają tu osoby, które tworzyły dzieje Polski w ostatnich 250 latach. Wśród blisko miliona pochowanych znajdują się artyści, naukowcy, wojskowi, duchowni i politycy, a sam cmentarz jest także jednym z najcenniejszych zespołów rzeźby nagrobnej w Europie.
Kresy.pl / PAP
Czytaj też: Zaniedbana nekropola narodowa. 6 maja 1801 roku otwarto Cmentarz na Rossie [+FOTO]
