Kluczowy głos literackiego podziemia. 2 kwietnia 1942 roku ukazał się pierwszy numer pisma „Sztuka i Naród”
„Sztuka i Naród” była konspiracyjnym czasopismem literacko-kulturalnym, wydawanym w Warszawie przez środowisko związane z Konfederacją Narodu.
Jego pierwszym redaktorem naczelnym był Bronisław Onufry Kopczyński. Po jego aresztowaniu w styczniu 1943 roku funkcję tę kolejno pełnili: Wacław Bojarski, Andrzej Trzebiński i Tadeusz Gajcy. W piśmie publikowali także m.in. Zdzisław Stroiński, Wojciech Kętrzyński, Lesław Bartelski oraz o. Józef Warszawski.
Pismo opatrzone było mottem z Norwida: „Artysta jest organizatorem wyobraźni narodowej”. Cena pierwszego numeru wynosiła 3 zł. Liczył on 22 strony.
Pismo zawierało teksty publicystyczne, poetyckie i krytycznoliterackie, które miały na celu określenie roli sztuki w czasie wojny. Szukano nowych postaw twórczych, podkreślano, że literatura i sztuka nie mogą być jedynie oderwanym od rzeczywistości wyrazem indywidualnych doznań, ale muszą aktywnie uczestniczyć w życiu narodu, budząc ducha walki i oporu.
Twórcy należący do kręgu „SiN”-u krytycznie oceniali międzywojnie – nie tylko literaturę, lecz także atmosferę duchową, intelektualną i polityczną. „Panom deterministom metafizykom, demokratom i ludziom «kultury» oświadczam, że nawet w «takich czasach» decydujemy się poruszać «takie» sprawy i że ten ich system «przemilczania» i «kompromisów między sobą» nie budzi w nas najmniejszego szacunku” – pisał Andrzej Trzebiński w numerze 3-4 (Udajmy, że istniejemy gdzie indziej).
Debiut „Sztuki i Narodu” był ważnym wydarzeniem w konspiracyjnej działalności kulturalnej w okupowanej Warszawie. Już od pierwszego numeru pismo określiło swój radykalny i patriotyczny charakter, kierując swoje treści do młodego pokolenia twórców. Pomimo trudności związanych z konspiracyjnym drukiem i dystrybucją, pismo zyskało szeroki odbiór w środowiskach inteligenckich oraz artystycznych, a kolejne numery umacniały jego pozycję jako kluczowego głosu literackiego podziemia.
Czytaj też: Miała kryptonim „Meksyk II”. Akcja pod Arsenałem
Pierwszy numer „Sztuki i Narodu” ukazał się 2 kwietnia 1942 roku, ostatni – w lipcu 1944 roku. Łącznie wydano 16 numerów. Czasopismo należało do najważniejszych inicjatyw literackich polskiego podziemia.
Wielu jego współtwórców zginęło w czasie wojny – Wacław Bojarski poległ w 1943 roku, Andrzej Trzebiński został rozstrzelany przez Niemców w listopadzie 1943 roku, natomiast Tadeusz Gajcy i Zdzisław Stroiński zginęli w Powstaniu Warszawskim.
Kresy.pl
Zobacz też: „Sztuka i Naród”, nr 1-16, 1942-1944, wstęp i pracowanie: Maciej Urbanowski, Warszawa 2023.
Czytaj też: „Biuletyn Informacyjny” – fenomen podziemnej prasy. Każdy numer kurtuazyjnie wysyłano niemieckim władzom
