Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 14, pod red. B. Chlebowskiego, Warszawa 1895, s. 880-882.

Żydaczów, w dok. 1360, 1375 i 1390 r. Zudoczow, Sudoczoia, miasto powiatowe w Galicyi, pod 49° 23′ płn. szer. a 41° 49′ wsch. dług. od F. Na płd.-wsch. leżą Rogoźno i Bereźnia Kró­lewska, na płd. Zabłotowce i Łowczyce, na zach. Hnizdyczów i Iwanowce, na płd. Wołczniów, Międzyrzecze i Czartorya, na płn. wsch. Zalesie i Borodczyce (trzy ostatnie w pow. bobreckim). Wzdłuż granicy zach. i płn. płynie Stryj i wpa­da do Dniestru, płynącego wzdłuż granicy płn.-wsch. Zabudowania miejskie leżą na zach., nad Stryjem. Miasto wraz z wsią zw. Żydaczowskie folwarki mają 3432 kim. kw. obszaru. Własn. wiek. (Fundacyi hr. Skarbków) ma roli or. 261, łąk i ogr. 426, pastw. 1467, lasu 182 mr.; wł. mn. roli or. 1391, łąk i ogr. 1062, past. 694, lasu 59 mr. W r. 1890 było 461 dm., 2647 mk. w Ż. a 31 dm., 168 ink. w folw. Żydaczowskich (1200 gr.-kat., 863 rzym.-kat., 752 izr.; 1304 Rus., 1216 Pol., 284 Niem.). Par. rzym.-kat. w miejscu, dek. stryjski, archidyec. lwowska. Parafia założona była w r. 1301. Należą do niej: Bereźnia Królew­ska, Cucułowce, Folwarki Żydaczowskie, Iwa­nowce, Międzyrzecze, Młyniska, Pczany, Po­krowce, Rogoźno, Turady, Wołcniów, Zabłotow­ce i Żurawków. Kościół murowany, konsekro­wany w r. 1612. Niegdyś istniał w Ż. klasztor augustyanów. Zniesiono go w r. 1783, a ob­szar klasztorny nabyli Jan i Salomeą z hr. Sta­dnickich Ufniarscy za 1807 złr. Zwie się on Augustyańszczyzną Żydaczowską i stanowi część obszaru dworskiego. Par. gr.-kat. w miejscu, dek. rozdolski. Cerkiew paraf. p. w. Zmar­twychwstania Chr. P. Miasto jest siedzibą sta­rostwa, urzędu podatkowego, sądu pow., urzędu poczt.-telegr., rady pow., rady szkolnej okręgo­wej. Stan czynny majątku miejskiego wynosi 125307 złr. Istnieje tu 5-klas. szkoła mieszana, z językiem wykładowym polskim, fundusz ubo­gich, założony r. 1848 przez kś. Sebastyana Iwańskiego, z majątkiem zakładowym 3535 złr. i dom ubogich, o którym jest już wzmianka w dok. z r. 1657. Majątek zakładowy tego domu sta­nowi grunt orny (7 mórg) i 2 ogrody, wartości 1060 złr. Przełożonym jest proboszcz łaciński. Ż. istnieje już za czasów Kazimierza W., stano­wił starostwo grodowe i miał zamek obwa­rowany wałami i parkanami. Piotr „ruthenus”, wojewoda „zudaczorieusis”, otrzymuje od króla Kazimierza przywilej na prawo niemieckie dla swych wsi: Czermno, Klęcie i in. (Kod. małop., I, 299). Dok. Władysława, ks. opolskiego, z r. 1375 wymienia wieś Strzylcze „in Zudaczoviensi” (Kod. dypl. pol., I, 241). Ks. Ant. Petruszewicz („Materyały historyczne, w „ Przeglądzie archeol.”, Lwów, 1882 str. 82) uważa Ż. za osa­dę pochodzenia rumuńskiego, albowiem nazwą „Zudeczow” powstała z rumuńskiego słowa „Żudeczu” (łacińs. „judex”), a w miejscowości tej mieli osiedleni tu koloniści rumuńscy swój gród sądowy. Dokum. wydanym w r. 1387 nadaje Władysław Jagiełło kościołowi N. P. Maryi w Żydaczowie wieś Rogoźno (A. G. Z., t. II, str. 27). Załoga węgierska, osadzona przez Ludwika węgierskiego w zamku żydaczowskim, dopiero w lat kilka po zgonie tegoż króla, a mianowicie r. 1390, usuniętą została. Władysław Jagiełło, pragnąc pomnożyć pożytki nowo założonego miasta, nadaje mu w 1393 r. 60 łanów frankoń­skich, z których opłacać mają posiadacze czyn­sze i pełnić obowiązki zwykłe w krajach rus­kich; przeznacza dla plebana dwa łany, a 4 na pastwiska; obdarza prawem niemieckiem, usta­nawia targ w soboty; zabrania w okręgu milo­wym karczmy stawiać, trudnić się jakiem bądź rzemiosłem i handlem, pod zagrożeniem kary w jednej połowie na użytek miasta przypadają­cej. Tenże król nadał Ż. i inne grody w r. 1403 bratu swemu Świdrygielle. Dokum. wy­danym r. 1415 uposaża ks. Świdrygiełło kościół N. P. Maryi w Ż. (A. G. Z., t. II, str. 65). Jan z Czyżowa, kasztelan krakowski, starosta żydaczowski, wydał w r. 1448 przywilej następującej treści: „Pragnąc dobra i bezpieczeństwa miesz­kańców, skłoniłem ich prośbami, iż takowi nie na mocy żadnego prawa, lecz z wolnej i dobrej swej chęci, wybudowali część zamkowej warow­ni, pod zastrzeżeniem wszakże: że jeśli w na­stępstwie czasu, zniszczeje warownia częściowo lub całkowicie, obywatele tutejsi nie będą obo­wiązani i znaglani do jej dźwignienia lub napra­wy. Zapewnia oraz: iż żadnych straży, ani



[s. 881]

wart w zamku pełnie nie będą, wrazie jednak na­padu pogan wszyscy do wspólnej obrony nale­żeć powinni. Dokum. wydanym w Poznaniu dnia 7 czerwca 1462 r. rozstrzyga Kazimierz Jagiellończyk spór między Włochem Krzysztofem de Saneto Romula a rajcami żydaczowskimi (Arch. kraj. we Lwowie, C, t. 330, str. 887). Dokum. wyd. we Lwowie dnia 15 czer. 1474 r. rozstrzyga Stanisław z Trzebuchowa, kanonik i oficyał lwowski, spór proboszcza żydaczowskiego z tamtejszymi rajcami o łąki i jatki (1. c, C, t. 541, str. 327). W Pyzdrach dnia 17 grud. 1474 r. pozwala Kazimierz Jagiellończyk Feli­ksowi z Paniowa, dworzaninowi swemu, wykupie z rąk Jana z Pilczy, kasztelana krakowskiego, zamek i miasto Ż. z przyległościami i zapisuje mu na tych dobrach 3603 zł. węg. (A. G. Z., t. IX, str. 110). W Piotrkowie dnia 19 lipca 1479 r. zapisuje Kazimierz Jagiellończyk Szczę­snemu z Paniowa, staroście żydacz., 100 zł. węg. na Ż. i wsiach przynależnych (1. c, str. 122). Tamże dnia 5 lutego 1511 r. przyłącza Zyg­munt I probostwo żydaczowskie do kapituły lwowskiej (Areh. kraj. we Lwowie, C, t. 541, str. 333). Dnia 6 lut. 1511 r. potwierdza Zy­gmunt I Swaryczowskim przywilej „Władysława Jagiełły, wydany w Ż. dnia 13 paźdz. 1387 r., dla Iwona i Boczka, Wołochów (1. c, C, t. 470, str. 156). Dnia 3 lipca 1521 r. w Krakowie nakazuje Zygmunt I żydom z Ż. i innych miast składać na ręce żydowskich poborców podatek, uchwalony w Bydgoszczy (1. c, C, t. 12, str. 522). W zamiarze polepszenia stanu miasta zaprowadza Zygmunt I, trzy jarmarki w r. 1546 (Baliński, Star. Polska, Warszawa, 1845 r., t. II, str. 613). Dok. wyd. dnia 16 mar. 1546 r. w Krakowie potwierdza Zygmunt I żonie i dzie­ciom Jerzego z Paniowa, ststy żydacz., posiada­nie Ż. z przyległościami i cłem w Dolinie aż do wypłaty pewnej sumy, a to stosownie do swego dawnego przyrzeczenia, danego Jerzemu i Malchierowi Parnowskim, starostom żydaczowskim (Arch. kraj. we Lwowie, O., t. 329, str. 184). Dnia 17 grud. 1546 r. w Krakowie nakazuje Zy­gmunt I Malchierowi z Paniowa, dzierżawcy dóbr król. żydacz., wstrzymać się od wyrządza­nia krzywd miastu aż do rozpatrzenia sporu przez komisarzów królewskich (1. c, C, t. 326, str. 470). Dnia 18 marca 1553 r. w Krakowie poleca Zygmunt August Melchiorowi z Paniowa, ażeby się lepiej obchodził z mieszczanami (1. c, C, t. 28, str. 269). Dnia 26 sierp. 1556 r. w Wilnie uwiadamia Zygmunt August Melchiora z Paniowa, że wysłał komisarzów do rozgrani­czenia dóbr królewskich Grodziska, od dóbr Sta­nisława Czartoryskiego: Międzyrzecza, Czartoryi, Zalesia, Zyrawy (1. c, C, t. 330, str. 53). Dok. wyd. d. 12 marca 1603 r. w Krakowie udziela Zygmunt III mieszczanom żydacz. listu bezpie­czeństwa (1. c, C, t. 356, str. 364). W Krakowie d. 28 sierp. 1607 r. wystawia Zygmunt III list żelazny kilku mieszczanom (1. a., C, t. 362, str. 2539). Dnia 27 marca 1615 r. w Warsza­wie daje Zygmunt III mieszkańcom Ż. list bez­pieczeństwa (1. e., C, t. 369, str. 238). Podług lustracyi z r. 1662 jest posesorem starostwa grodowego w Ż. Adam Dzierżek, kasztelan rospierski. Zamek na górze za miastem, koło zam­ku wał, na nim parkan miejscami stoi, gontami pobity; wewnątrz zamku 4 izby i kaplica nowa; naokoło zamku baszt 4, moździerz i 8 hakownie. Uskarżali się mieszczanie na P. P. szlachtę, któ­rzy to dwory swoje w mieście mający, pola miej­skie zabierają i zasiewają, a do żadnych cięża­rów i składek przyczyniać się nie chcą i odma­wiają. Mieszczanie powinności żadnej nieodprawują, oprócz tego, że po 3 grosze z domu dają (Baliński, 1. e., str. 613). W Warszawie d. 26 kwiet. 1670 r. zakazuje król Michał starostom i mieszczanom żydaczowskim pociągać tamtejsze cerkwie do ponoszenia jakichkolwiek ciężarów (Arch. kraj. we Lwowie, C, t. 423, str. 2617 i t. 461, str. 1422). W r. 1676, ciągnąc pod Żurawno, zatrzymał się tu Jan III d. 22 września na chwilę z wojskiem i donosi o tern żonie: „Myśmy się w sobotę z wojskiem zpode Lwowa ru­szyli. Wczora prześliśmy Dniestr tak mały, że go i kura przebrnęła. Weszliśmy tu we środek rozmaitych śmierci, bo z jednej strony nieprzy­jaciel, a z drugiej powietrze; kilkanaście bowiem wsi około Dniestru zapowietrzyło się, którzy i przed nieprzyjacielem nie uciekają. Ale P. Bóg z nami na to wszystko” (Helcel, Listy Jana Sobieskiego do żony, str. 281). Król Stanisław August w postanowieniu z r. 1767 wyraża: „Przełożono nam, że starosta Michał Rzewuski, wojewoda podolski, zamierza dla dobra powszech­nego z niemałym swoim nakładem do należytego stanu doprowadzić spustoszony zamek. Z tego więc powodu dozwalamy mu pociągnąć mieszczan do podwód, lecz nie dalej, jak w okręgu mil 10, i nie częściej, jak dwa razy na rok, do dni jego życia (Baliński, 1. c, str. 614).

Żydaczowskie starostwo grodowe, w wojew. ruskiem, ziemi lwowskiej, pow. żydaczowskim, podług spisów lustracyjnych z r. 1765 obejmo­wało miasteczko Ż. z wójtowstwem i wś Iwanowce. W r. 1771 posiadał je Kazimierz Rzewuski, wojewodzie podolski, opłacając kwarty złp. 4002 gr. 17, a hyberny złp. 135 gr. 25. Po zagarnięciu dóbr narodowych przez rząd austryacki w r. 1772, tenże sprzedał je przez licytacyję d. 15 maja 1813 r. Konstantemu Do­brzańskiemu za sumę 106820 złr., Dobrzański zaś odstąpił je zaraz Stanisławowi hr. Skarbkowi.

Żydaczowski powiat (w atlasie Kummersberga karty: 31, 32, 38, 39, szt. generał. Z. 7, C. 30; Z. 8, C. 30, 31, Z. 9, O. 30, 31) leży między 49° 7′ 20″ a 49° 35′ płn. szer. i między 41° 31′ a 42° 8′ wsch. dł. od F. Na płn. leży pow. lwowski,

[s. 882]

na wsch. pow. bobrecki i rohatyński, na płd. pow. kałuski i doliński, na zach. pow. stryjski, drohobycki i rudecki. Żydaczów znajduje się na płd.-wsch. i przytyka do granie pow. rohatyńskiego. Najdalszy punkt od Ż. na płn.-zach. (płn. kraniec Demni) leży o 26 kim. w pro­stej linii, na płd -wsch. (zach. kraniec Kotoryn) o 31 kim., na płd. (płd. kraniec Łyskowa) o 29 Mm., na zach. (zach. kraniec Rud­nik) o 20 Mm. Obszar powiatu obejmuje 9’4633 kwadrat, miryametrów. Gmin administracyj­nych jest 74 (19 w obrębie sądu pow. Mikoła­jów, 31 w obr. sądu pow. Żurawno, 24 w obr. sądu pow. Żydaczów); obszarów dworskich 63 (16 w obr. sądu pow. Mikołajów, 29 w obr. sądn pow. Żurawno, 18 w obr. sądu pow. Żydaczów). W obrębie sądu pow. Mikołajów leży miasto Mi­kołajów, miasteczko Rozdół i wsi: Brzezina, Czernica, Demnia, Drohowyże, Iłów, Krupsko, Malechów, Nadiatycze, Piaseczna, Rozwadów, Rudni­ki, Stulsko, Trościaniec, Uście, Weryń i Wola Wielka. W obr. sądu pow. Żurawno leżą mia­steczka: Nowesioło i Żurawno i wsi: Balicze Po­dróżne, Balicze Zarzeczne, Bujanów, Czerteż, Dubrawka, Holeszów, Izydorówka, Jajkowce, Korczówka, Kotoryny, Krechów, Lachowice Podróżne, Lachowice Zarzeczne, Lubsza, Lutynka, Łysków, Machliniec, Manasterzec, Mazurówka, Mielnicz, Młyniska, Obłaźnica, Pobereże, Protesy, Smuchów, Sulatycze, Tarnawka, Włodzimierec i Żyrawa. W obrębie sądu pow. Żydaczów leży miasto Ż., miasteczko Ruda i wsi: Bereźnica Królewska, Cucułowce, Demenka Leśna, Demenka Poddniestrzańska, Deszów, Hanowce, Hnizdyczów, Iwanowce, Juseptycze, Kijowiec, Łowczyce, Międzyrzecze, Pczany, Pokrowce, Rogożno, Tejsarów, Turady, Wołeniów, Wolica Hnizdyczowska, Zabłotowce, Żurawków i Żydaczowskie Folwarki. Cały powiat leży w nizinie naddniestrzańskiej a w dorzeczu Dniestru. Dniestr wchodzi tu z Sajkowa (w pow. rudeckim) do wsi Uście i płynie przez płn. wsch. część powiatu w kierunku płd.-wsch. przez Rozwadów, Weryń, Nadiatycze, Krupsko, Rozdół, Kijowiec, Brzezi­nę, Demenkę Poddniestrzańska, poczem skręca na wschód, wchodzi do pow. bobreckiego (w Brzozdowcach), następnie skręca na płd., dotyka płn.-wsch. granicy Międzyrzecza i wsch. granicy Ż., poczem wchodzi znowu w obręb powiatu do Holeszowa, płynie przez Żurawno, wzdłuż granicy Kotoryn i wchodzi nareszcie do Cwitowy, w pow. kałuskim. Do Dniestru wpadają w obrębie po­wiatu od lew. boku: Szczerek, Żubrza, Kłodnica, a z praw. boku: Stryj, Bereźnica, Lubeszka, Krechówka, Świca, Lutynka i Olszynka z Kiełbaską. W r. 1890 było w powiecie 9702 dm. a 65114 rak., a mianowicie: 3553 dm., 23601 mk. w obrę­bie sądu pow. Mikołajów, 3461 dm., 24868 mk. w obr. sądu pow. Żurawno, 2688 dm., 16645 mk. w obr. sądu pow. Żydaczów. Według płci było 32335 męż , 32779 kob. Według wyznania 47941 gr.-kat., 9980 rzym.-kat., 6961 izr., 232 innych wyznań. Języka rusińskiego używało 50942, polskiego 9491, niemieckiego 4549, inny eh języków 53 mk. Od 1 lipca 1888 r. tworzy powiat osobny okrąg szkolny, którego rada szkolna i inspektor mają siedzibę w Ż. Oprócz szkoły 5-klas. w Ż. istniało w r. 1895/6 szkół ludowych 69, a mianowicie: 58 z jęz. wykł. rusińskim, 10 z jęz. wykł. polskim, a jedna z jęz. wykł. niemieckim; 4 czteroklasowe, 7 dwuklasowych, 58 jednoklasowych. Szkół prywatnych było 3 z jęz. wykł. polskim, jedna 6-klas., jedna 4-klas., jedna 3-klas. Ilość dzieci obowiązanych do uczęszczania na naukę codzienną wynosiła 8626 (4565 chłopców, 4061 dziewcząt); na naukę dopełniającą 2436 (1233 chłopców, 1203 dziewcząt). Uczęszczało na naukę codzienną 7173, na naukę dopełniającą 1666. Nauczycieli było 58 (44 z świadectwem kwalifikacyjnem, 4 z świad. dojrzałości, 10 bez kwalifikacyi); nauczycielek 35 (14 z świad. kwalif., 6 z świad. dojrz., 15 bez. kwalif.). Kas pożyezk. gminnych było 57. Zach. część powiatu przebiega kolej Iwowsko-stryjska, i ma tu stacye: Mikołajów-Drohowyże i Piaseczna. Kolej lwowsko-czerniowiecka biegnie w nieznacznem oddaleniu od wsch. granic powiatu. Od Ż. prowadzi gościniec na płd.-zach. do Stryja; na płd.-wsch. przez Żurawno do Kałusza; na wsch. przez Chodorów, Rohatyn do Brzeżan; na płn.-zach. do Rozdołu.

Lu. Dz.

Reklama

Dlaczego zdecydowaliśmy się na ograniczenie dostępu do naszych treści?

Ponieważ nie istnieje darmowe dziennikarstwo. Zawsze ktoś za nie płaci. Jeśli Czytelnicy nie wezmą na swoje barki finansowej odpowiedzialności za istnienie niezależnych, oddolnych inicjatyw dziennikarskich, takich jak Kresy.pl, wówczas na rynku pozostaną wyłącznie niskiej jakości tabloidy oraz media finasowane przez wielkie korporacje, partie polityczne i różnego rodzaju lobbies.

Miesięczny koszt funkcjonowania portalu Kresy.pl to 20000 zł. 7-osobowa redakcja pracuje w pełnym wymiarze i praca ta jest naszym podstawowym, najczęściej jedynym, źródłem dochodu. Kresy.pl nie powstają po godzinach, tworzone przez amatorów. Portal jest tworzony przez wykwalifikowanych dziennikarzy oraz specjalistów z zakresu polityki międzynarodowej, którzy codziennie starają się dotrzeć do informacji istotnych z punktu widzenia interesu naszej politycznej wspólnoty.

Jeśli cenisz naszą pracę, jeśli z niej korzystasz i uważasz, że zamknięcie portalu Kresy.pl byłoby stratą, prosimy dołącz do grona osób, które współtworzą finansowe podstawy funkcjonowania naszego serwisu.




Zbierzmy 1000 stałych darczyńców i wyłączmy wszystkie zewnętrzne reklamy na Kresach. Pomóż nam zbudować solidną dziennikarską platformę, publikującą ekskluzywne, wysokiej jakości informacje, opinie i analizy, utrzymującą się wyłącznie dzięki zaufaniu Czytelników.

Kresy.pl są w 100% oddolną obywatelską inicjatywą, nie stoją za nami ani medialne konsorcja, ani rządowe dotacje. Naszym celem jest przeciwstawianie się wszelkim formom manipulacji opinią publiczną w Polsce. W dobie wojny informacyjnej nie ma zadania bardziej palącego niż odpowiedzialne wspieranie zaufanych mediów.

Wyłącz reklamy

Wesprzyj jednorazowo

0 odpowiedzi

Zostaw odpowiedź

Chcesz przyłączyć się do dyskusji?
Nie krępuj się!

Dodaj komentarz