Warklany

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 12, pod red. B. Chlebowskiego, Warszawa 1892, s. 956-958.

Warklany,łotew. Warkloni, niem Warkland, rozległe dawniej dobra i mko, pow. rzeżycki, o 41 w. na zaoh. od Rzeżycy, w 2 okr. pol. (Wielony), gm. Warklany, stanowią osobną par. warklańską, dekan.-rzeżycko-nadłubańskiego. W mku było 110 dm., 716 mk. (przeważnie żyd.), dziś podobno do 3000, ko­ściół kat., fil. ewang., dom modlitwy żydów., zarząd gminy, apteka, lekarz, niewielka licz­ba rzemieślników mieszczan chrześciańskich, z których większość jest wyznania rz. kat., mniejsza zaś część składa się z protestantów, posiadających tu od lat kilku osobny kościółek fil., w którym niekiedy odbywa nabożeń­stwo pastor, przybywający w tym celu z po­bliskiej protest, par. gub. ryskiej. Poprze­dnio były w W. fabryki likierów i piwa, od dawna już nieistniejące. Dobra W. wraz z ob­szerną wsią tejże naz., stanowią starodawne dziedzictwo starszej linii Boronów, które wraz z całą Warklańszczyzną w spadku po Borchach otrzymały ks. Marya z Borchów Sanguszkowa i Izabella z Borchów Potocka, 2-do voto Orłowska. Tych rodziny nigdy tu stale nie przebywają. Okolica równa i płaska, by­ły zwierzyniec, przeważnie z drzew szpilkowych i niepokaźnych krzewów leszczyny zło­żony, park obszerny ale nienoszący żadnej

[s. 957]

cechy wybitnej, pałacyk ciasny i wilgotny, nic w sobie godnego uwagi nie zawierają, odkąd w 1868 r. wywieziono ztąd do Mariensee majętności Józefa Borcha) bogaty księ­gozbiór pałacowy a w r. 1870 portrety fami­lijne Borchów do Małnowa, posiadłości hr. Stanisława Zyberka. Biblioteka warklańska, obecnie nieuporządkowana, w części zniszczo­na, w części nawet antykwaryuszom sprze­dana, mieściła w sobie do 1868 r. 8000 to­mów (pomiędzy niemi rzadkie wydawnictwa z XVI w.), tudzież zbiór, należący do zakre­su nauk przyrodniczych, w 1870 r. ofiarowa­ny do kurlandzkiego muzeum starożytności w Mitawie. Jadalną komnatę warklańska zdo­bił do r. 1870 szereg portretów familijnych borchowskich, pod któremi znajdowały się genealogiczno-heraldyczne pochwały przod­ków, w duchu panegirycznym, pełne anachro­nizmów. Z dawnych pamiątek pozostał obec­nie w W. tylko pomnik, w najdalszym krańcu rozległego parku przez wojew. bełzkiego Mi­chała Borcha wystawiony w 1783 r., na cześć włoskiego architekta Mazottiego, który, jak przynajmniej opiewa umieszczony na nim rozwlekły i napuszony napis, czarodziejską laską stworzył rezydencyę warklańska w miejscu niegdyś przez moczary zajmowanem. Pałacyk warklański również jest zabytkiem z czasów Stanisława Augusta. Kościół paraf, katol., p. w. N. M. P., pokaźny i obszerny, przez miernego wykonany architekta (który zmniejszając wspaniały plan pierwotny, po­pełnił kilka bijących w oczy błędów), odzna­cza się niskim stosunkowo sufitem i zbyt ni­sko położonemi oknami, ma wszakże bardzo piękne marmurowe ołtarze, wielkim kosztem z Francyi sprowadzone. Wzniósł go w r. 1851 wojewodzie bełzki i marsz, guber. witebski Karol hr. Borch, przydomku Lubeschuetz, ostatni w tym rodzie komandor maltański, a w kilka lat potem uroczyście konsekrował ąrcyb. mohylewski metropolita kś. Wacław Żyliński. Jest tu i kaplica grobowa fundacyi Eleonory de Borch, założona r. 1814, w formie wysokiej rotundy, a która przez lat wiele za kościół par. służyła. Par. warklańska w 1882 r. liczyła przeszło 8000 wiernych. Do najpokaźniej szych budowli w mku należy bezwa­runkowo dwupiętrowa austerya, tudzież dwu­piętrowy zarząd gminny, z muru kosztem dziedzica wzniesiony, a który pierwotnie na szkołę ludową łotewską był przeznaczony. Najdawniejsze wiadomości o rozległych do­brach, składających późniejszy klucz war­klański, a znanych niegdyś pod nazwą Buzen, Klissen, Galen i Trumen, sięgają drugiej po­łowy XV w. Lustracya dóbr inflanckich z r. 1583 podaje: „Testantur deinde aliud quodque privilegium exhibitum, quo Magister quondam Livoniae Bernardus a Bork (był mistrzem zakonu od 1471—1483 r.) Simoni a Bork pos­sessionem quondam Buzen vocatum et colo­nes aliquot iure feudi confort. Tertium quoque privilegium Magnificus Dominus Theo­doras Skumin et Georgius Rosen, revisores, vidisse se asserunt quo Magister Livoniae Fuerstenbergus Simoni a Bork bona quaedam Klisson vocata, in districtu Rositensi sita, ju­re feudi confert anno 1558. Quartum privi­legium, quod Fabianus a Bork Revisoribus exhibuit, datum est a Sigismundo Augusto rege, quo ipse Fabiano a Bork eiusque haeredibus utriusque sexus pagum quendam procul in districtu Rositensi situm confert 1560. Quintum privilegium exhibuit quo Sigismun­de Augustus confert bona Galen et Trumen Petro a Thenhausen, de quo privilegio superius facta est mentio, quod solum hoc tempo­re exhibuerunt, cuius data est 20-ma Novembria anno 1561; Revisorum literae datae 10 Julii anno 1582, sigilla duo cum subacriptione manuum. Omnia bona Revisores in pos­sessionem restituerunt, excepto pago Trumen, de quo controvertitur cum Dethlofo a Grueneberg, qui et literas Ulms Dm. Radziwiłł,

quas in originali exhibuit, et qutbus pagus dictus Trumen ex authoritate Sae Rae Mtis et subratihabitatione ejusdem ipsi Dethlopho a Grueneberg in possessionem et usufructum confertur. Datum 2 Septembris anno 1561, Vilnae”. Same fundum W. dopiero w r. 1783 na odwiecznych, obszarach ziemnych borchow­skich założonem zostało. Klucz warklański za czasów wojewody bełzkiego obejmował obszar z kilkudziesięciu tysięcy dziesięcin złożony. W skład jego wchodziły, oprócz sa­mych W. z folwarkami, także i majętności: Styrniany (niegdyś Trumen), Ataszany, Borchów, Galany (niegdyś Galen), Małta, Mur­melstein (łotew. Mormastyns) i wiele in. pomniejszych. Po śmierci wojewody dobra te na trzy części podzielone zostały: Galany z przyległościami objął drugi syn wojewody hr. Aleksander Borch, a Sterniany, Ataszyn i Borchów dostały się najmłodszemu Józefo­wi, który wzniósł sobie piękną rezydencyę „Mariensee”. Przy W., które objął najstar­szy syn Karol, pozostały już tylko majętno­ści: Eleonorenhof, Brownhof, Małta i Murmostyń. Te po śmierci Karola Borcha, aktem sporządzonym w r. 1869, podzielone zostały pomiędzy dwie córki: Eleonorenhof, Małtę i Murmostyń objęła młodsza Izabella z Bor­chów Potocka, a W. z Brownhofem starsza ks. Marya z Borchów Sanguszkowa, po któ­rej śmierci W. odziedziczyła jedyna jej córka ks. Teresa Sanguszkówna. W r. 1870 było ostatecznie przy W. 9615’41 dzies. ziemi. W tej liczbie lasu 3148 dz., wyrąbanego lasu

[s. 958]

567, pod błotami 614, nieużytków 2706’19, pod jez. Łuban 1340, w użytku leśnej straży 23, pod sadybą 34, ugorem leży 41, ziemi or­nej 246, łąk 334, past. 125 dzies. Oprócz te­go przy rozmaitych osadach liczą tu jeszcze 434 dzies. Gatunek ziemi w dobrach warklańskich jest w ogóle lekkim. Ziemia prze­ważnie szara; część pól dworskich ma glebę glinkowatą na podłożu wapiennem. Łąki ni­skie i błotniste; gospodarstwo staranne. La­sy po większej części ze świerków złożone, pokrywają obszar niski, o glebie chłodnej; część ich, ze sosen złożona, leży na piaskach. Gmina leży w zach. części powiatu, graniczy od zach. i płn. z gm. Borchów, od płn.-wsch. z gm. Byków, od wsch. z gm. Wielony, od płd. z gm. Galany i Sterniany, obejmuje 83 miejscowości, mających 853 dm. włość, (obok 125 należących do innych stanów), 7065 mk. włość, uwłaszcz, na 11278 dz.

G. Manteuffel.