„Czas” – filar polskiego dziennikarstwa XIX wieku
3 listopada 1848 roku w Krakowie ukazał się pierwszy numer dziennika „Czas”. Jego powstanie przypadło na okres Wiosny Ludów, gdy po upadku Rzeczypospolitej Krakowskiej i tragedii rabacji chłopskiej Galicja doświadczyła chwilowego przebudzenia narodowego.
Pełna nazwa gazety brzmiała: „Czas. Dziennik poświęcony polityce krajowej i zagranicznej, wiadomościom literackim, rolniczym i przemysłowym”. W atmosferze nadziei i represji, jakie przyniósł upadek reżimu Klemensa von Metternicha, krakowscy działacze i arystokraci, m.in. Adam Potocki, Paweł Popiel i Stanisław Jabłonowski, postanowili stworzyć gazetę, która stanie się forum politycznej refleksji i narodowego programu.
Umiarkowanie konserwatywny, ale wspierał powstanie
W artykule wstępnym redakcja deklarowała, że pismo nie będzie organem żadnej partii, lecz ma służyć sprawie odzyskania niepodległej Ojczyzny. „Czas” od początku prezentował umiarkowanie konserwatywny kierunek, wynikający zarówno z pochodzenia i poglądów założycieli, jak i ze współpracy z elitami intelektualnymi Krakowa. Na jego łamach publikowali profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego i członkowie Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, m.in. Lucjan Siemieński, który przyczynił się do opublikowania pierwszych wierszy Zygmunta Krasińskiego.
Pierwszym redaktorem naczelnym „Czasu” był Paweł Popiel, który kierował pismem do numeru 131 w 1849 roku. Siedziba redakcji znajdowała się przy ulicy Szczepańskiej 374 w Krakowie.
Czytaj też: Szkoła krakowska
W drugiej połowie XIX wieku „Czas” stał się głównym organem tzw. stańczyków – konserwatywnego środowiska uznającego lojalizm wobec Austro-Węgier za najskuteczniejszą drogę utrzymania narodowej autonomii. Redaktorem naczelnym został wówczas Stanisław Koźmian, a współpracowali z nim wybitni historycy: Józef Szujski, Michał Bobrzyński i ks. Walerian Kalinka. Choć pismo reprezentowało stanowisko zachowawcze, w latach 1861–1863 poparło manifestacje patriotyczne i Powstanie Styczniowe, sprzeciwiając się ugodowej polityce Aleksandra Wielopolskiego; ba, to właśnie w „Czasie” po raz pierwszy użyto określenia „powstanie narodowe”.
Czytaj też: Podolacy: konserwatywne stronnictwo ziemian Galicji Wschodniej
To tutaj ukazał się „Potop”
Z czasem dziennik zyskał opinię pisma tradycjonalistycznego, zachowawczego i niechętnego zmianom. Tadeusz Boy-Żeleński, który nota bene sam współpracował z redakcją, określił go ironicznie jako „prastary dziennik «Czas», organ arystokratyczny, konserwatywny i klerykalny”. Ale ta „prastarość” nie była oczywista: paradoksalnie to właśnie „Czas” i jego młodsi redaktorzy okazali największe wsparcie dla słynnego młodopolskiego kabaretu „Zielony Balonik”, którego duch był daleki od konserwatyzmu, angażując się w przedsięwzięcie zarówno piórem, jak i osobistym udziałem.
Nakład gazety w połowie XIX wieku wynosił od 1 do 2,5 tysiąca egzemplarzy, lecz jej wpływ sięgał daleko poza Galicję. Prenumerowano ją w Warszawie, Poznaniu, a nawet we Francji i Prusach. Utrzymując niską cenę, redakcja trafiała do inteligencji, duchowieństwa i ziemiaństwa. W kolejnych dziesięcioleciach „Czas” publikował liczne korespondencje i analizy polityczne, a w latach 1884–1886 zamieścił na przykład w odcinkach pierwodruk „Potopu” Henryka Sienkiewicza.
„Najtrafniej byłoby powiedzieć, że «Czas» reprezentował konserwatyzm oświecony, co oczywiście nie oznaczało, że był postępowy społecznie. Przede wszystkim […] uczył myśleć politycznie”, wyjaśniał po latach jeden z jego redaktorów Edmund Moszyński.
W XX wieku dziennik stopniowo tracił dawny wpływ, ustępując miejsca nowoczesnym tytułom partyjnym. Od 1935 roku ukazywał się w Warszawie, a ostatni numer wydano 9 października 1939 roku – już pod niemiecką okupacją. Zakończył w ten sposób blisko stuletnią historię jednego z najbardziej opiniotwórczych pism w dziejach polskiego dziennikarstwa.
Kresy.pl / Niepodległa / Dziennik Polski
Redakcja w 1901 roku; od lewej: Felicjan Szopski, St. Kopernicki, Henryk Nennel, Henryk Müldner, St. Stabrawa, Rudolf Starzewski, Józef Hopcas, Władysław Leopold Jaworski, dr K. Górski, Michał Chyliński. Źródło: Wikipedia.
