Budynki jak butelki, niesamowite prototypy, Panorama Racławicka. 5 czerwca 1894 roku wystartowała Wielka Wystawa Krajowa we Lwowie

5 czerwca 1894 roku we Lwowie rozpoczęła się Powszechna Wystawa Krajowa – jedno z najważniejszych wydarzeń gospodarczo-kulturalnych epoki rozbiorów.

Zorganizowana w setną rocznicę insurekcji kościuszkowskiej, miała być nie tylko przeglądem osiągnięć Galicji, ale także wyrazem jedności narodu polskiego ponad podziałami zaborczymi. Organizacji podjął się Lwów, a wystawa odbiła się szerokim echem także za granicą – w Europie i poza nią.

Odpowiedź na wystawę paryską

Na 46 hektarach Wzgórza Stryjskiego, w ciągu dwóch lat, wzniesiono aż 129 obiektów: pawilonów, galerii, hal, restauracji, a także stadion i kolejkę linową. Wystawa została podzielona na 28 sekcji tematycznych, prezentujących dorobek w dziedzinach przemysłu, rolnictwa, komunikacji, rzemiosła, edukacji i sztuki. Za stronę architektoniczną odpowiadali m.in. Julian Zachariewicz i Franciszek Skowron.

Wśród obiektów szczególnie wyróżniał się Pawilon Przemysłu, zaprojektowany przez Franciszka Skowrona, na podstawie koncepcji Karela Boublika, zwieńczony monumentalną kopułą. Obok niego uwagę przyciągał Pawilon Rolniczy, którego regionalne, drewniane zdobienia podkreślały związek z tradycją i lokalnym rzemiosłem. Duże zainteresowanie wzbudzał również Pawilon Butelkowy – oryginalna konstrukcja w kształcie gigantycznej butelki piwa, sfinansowana przez przemysł browarniczy, będąca przykładem śmiałej reklamy przestrzennej. W Pawilonie Komunikacji prezentowano makiety linii kolejowych i nowoczesne wagony, natomiast Pawilon Lasów i Łowiectwa oferował realistyczną rekonstrukcję polskiej kniei z wiernie odwzorowaną fauną leśną.

Kolejka linowa na Wystawie Krajowej 1894, domena publiczna.

Nowoczesność reprezentowały także pokazy elektryczności i telegrafii, a w pawilonie edukacji prezentowano prototypy pomocy naukowych i nowatorskie projekty szkół zawodowych dla dziewcząt. Całość uzupełniały restauracje, pawilon sztuki oraz wille w stylu zakopiańskim – przestrzeń wystawy stawała się też przestrzenią życia towarzyskiego.

Uroczyste otwarcie z udziałem arcyksięcia Karola Ludwika zgromadziło przedstawicieli wszystkich warstw społecznych. Wystawa była platformą autoprezentacji zarówno Polaków, jak i Rusinów, ukazując aspiracje cywilizacyjne regionu. Tłumy odwiedzających przyciągały liczne innowacje: świetlna fontanna, maszyna do produkcji parówek oraz ekspozycje polskich patentów.

Pierwszy skansen, arcydzieła sztuki

Wyjątkowe znaczenie miała sekcja etnograficzna – pierwszy w historii polski skansen z wiernie zrekonstruowanymi chatami, dworami i cerkwiami.

Wystawa oddała też hołd sztuce. W Pałacu Sztuki prezentowano zarówno retrospektywę, jak i dzieła współczesnych twórców – m.in. Stanisława Wyspiańskiego, Leona Wyczółkowskiego i Konstantego Laszczki. W specjalnym pawilonie wystawiono monumentalne obrazy Jana Matejki, w tym „Bitwę pod Grunwaldem”, „Hołd pruski”, „Kościuszkę pod Racławicami”, „Rejtana” i niedokończone „Śluby Jana Kazimierza”, namalowane specjalnie na wystawę przed śmiercią artysty w 1893 roku i przez nią niedokończone.

Panorama jako symbol

Największą atrakcją okazała się „Panorama Racławicka” autorstwa Jana Styki i Wojciecha Kossaka – monumentalne malowidło przedstawiające zwycięską bitwę pod Racławicami z 1794 roku. Umieszczony w specjalnie wybudowanej rotundzie projektu Ludwika Baldwina Ramułta, obraz stał się „polską wieżą Eiffla” – emocjonalnym centrum wystawy.

Dla ówczesnych komentatorów, jak Franciszek Morawski, siła panoramy polegała na tym, że „przedstawiała jedną z najpiękniejszych chwil z życia ojczyzny – w formie najbardziej odpowiedniej”. Obraz postrzegano nie tylko jako arcydzieło malarskie, ale też jako pomost między tradycją a nowoczesnością.

We wrześniu 1894 roku Powszechną Wystawę Krajową odwiedził sam cesarz Franciszek Józef I. Od 5 czerwca do 15 października 1894 roku, kiedy Wystawę zamknięto, odwiedziło ją ponad 1 140 000 osób.

Czytaj też: Wystawa „Lwów na starych pocztówkach”

Kresy.pl / MNWr