Horodyszcze
Horodyszcze (Гарадзішча) to osiedle miejskie, niegdyś miasteczko i majątek ziemski, położone na Wysoczyźnie Nowogródzkiej nad górnym biegiem rzeki Serwecz, przy szosie z Baranowicz do Nowogródka.
Miejscowość znana od połowy XIII w., wchodziła wówczas w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego, a nazwę swą wzięła od położonego obok wczesnośredniowiecznego grodziska, które niektórzy badacze utożsamiają ze znanym z ruskich i litewskich kronik grodem Wruta, pod którym w 1256 r. odbyła się zwycięska bitwa Mendoga ze sprzymierzonym z Jaćwieżą i Rusią Towciwiłem. Miejscowe dobra zostały nadane przez Mendoga Chodkiewiczom, którzy na miejscu grodziska wznieśli zamek, a w powstałej przy nim miejscowości fundowali dwie cerkwie. Według różnych danych pierwszy kościół katolicki fundowali tu w k. XV w. Niekrasz Wołodkowicz, bądź też Jan Kieżgajłowicz. Późniejszymi właścicielami miejscowych dóbr byli m.in. ks. Siemion Bielski (przeł. XV i XVI w.) i wielka księżna litewska Helena Iwanowna (od 1501 r.), następni właściciele zmieniali się dość często. Od k. XVII w. właścicielami miejscowego majątku byli Zenowiczowie, a następnie Zamoyscy, którzy fundowali tu w 1739 r. misję jezuicką i Pacowie, którzy w 1764 r. wybudowali w miasteczku cerkiew unicką. Do końca I Rzeczypospolitej miejscowość położona była w powiecie nowogródzkim województwa nowogródzkiego. Po rozbiorach było Horodyszcze miasteczkiem w powiecie nowogródzkim guberni mińskiej. W 1831 r. za udział gen. Ludwika Paca w powstaniu listopadowym dobra horodyskie zostały mu skonfiskowane przez władze carskie, następnie należały do Buchowieckich, a później, okrojone już tylko do niewielkiego folwarku, znalazły się w rękach rosyjskich. Miasteczko zostało silnie zniszczone podczas I wojny światowej, jako, że w pobliżu przez trzy lata przebiegała linia frontu. W okresie międzywojennym było siedzibą gminy w powiecie baranowickim województwa nowogródzkiego i liczyło około 4 tys., mieszkańców, w większości Żydów.
Grodzisko, od którego pochodzi nazwa miasteczka, znajduje się w uroczysku Horodok nad brzegiem rzeki Serwecz, na zachód od centrum miejscowości, w pobliżu omijającej ją obwodnicy. Grodzisko jest pozostałością grodu obronnego powstałego w II–IV w. n.e., który funkcjonował do XIII w. Majdan o wymiarach 28 x 50 m wzniesiony jest o kilkanaście metrów nad poziom łąk w dolinie Serweczy. Zachował się także wał obronny oraz otaczająca grodzisko szeroka fosa.
Najstarszym zabytkiem w samym miasteczku jest kościół katolicki p.w. Różańca NMP, fundowany w 1640 r. przez Jana Kamieńskiego. Według innych danych, pierwotnie był to zbór kalwiński, wzniesiony w 1 poł. XVII w. przez ówczesnego właściciela dóbr Trojana Piotrowskiego i w 1646 r. zamieniony na świątynię katolicką przez kolejnego właściciela Horodyszcza, marszałka starodubowskiego Gabriela Kierło. przebudowany w XVIII w. w stylu barokowym. W latach 1739–1773 przy świątyni działała misja jezuicka kolegium w Nowogródku, fundowana przez Zamoyskich. W 1866 r. kościół został zamknięty, w dwa lata później zmieniono go w cerkiew prawosławną p.w. św. Trójcy, w l. 1874–1876 z inicjatywy ówczesnego właściciela miasteczka – Rosjanina Spiczakowa, świątynia została przebudowana i zamieniona w cerkiew staroobrzędowców. Zwieńczono ją wówczas pięcioma kopułami i dobudowano wieżę-dzwonnicę. Zniszczona w czasie 1 wojny światowej, w 1919 r. została zwrócona katolikom. W 1930 r. kościół przebudowano i odnowiono. Zamknięty po II wojnie światowej, zdewastowany, został zwrócony wiernym w 1991 r. i wyremontowany. Jest to świątynia jednonawowa, na planie prostokąta, z niewielkim przedsionkiem, krótkim transeptem, półkoliście zamkniętym prezbiterium i pojedynczą zakrystią. Ściany zewnętrzne ozdabiają narożne pilastry i szeroki gzyms. Nad fasadą wznosi się nieduża wieżyczka. Dominantą budowli jest umieszczona asymetrycznie, dobudowana do prezbiterium w 2 poł. XIX w. trójkondygnacyjna wieża (dwa ośmioboki na czworoboku) nakryta spiczastym dachem.
Tekst i zdjęcia:
Grzegorz Rąkowski