Ucieczka z zamku w Sandomierzu. Jak 126 więźniów wyrwało się z rąk UB

10 marca 1945 roku doszło do jednej z najbardziej spektakularnych ucieczek z więzienia komunistycznego aparatu bezpieczeństwa w pierwszych miesiącach powojennej Polski.

Z więzienia Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Sandomierzu, mieszczącego się w murach tamtejszego zamku, uciekło 126 więźniów. Wśród nich znajdowali się przede wszystkim żołnierze Armii Krajowej i Narodowych Sił Zbrojnych, a także inni członkowie polskiego podziemia niepodległościowego zatrzymani przez komunistyczne władze.

W pierwszych miesiącach 1945 roku zamek w Sandomierzu był siedzibą więzienia prowadzonego przez Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego. Osadzano tam osoby podejrzewane o działalność konspiracyjną, często aresztowane podczas obław prowadzonych przez funkcjonariuszy UB przy wsparciu sowieckiego NKWD.

„W więzieniu przebywało wówczas 185 osadzonych, których pilnowało 8 strażników” – opisywał przebieg wydarzeń historyk dr Piotr Sławiński.

Czytaj też: Ustawa o amnestii z 1947 roku. „Powrót do normalności” okazał się zasadzką

Do ucieczki doszło w godzinach popołudniowych. Jednemu z więźniów udało się obezwładnić strażnika i zdobyć klucze do cel. Następnie uwolniono kolejnych osadzonych, którzy zaczęli przejmować kontrolę nad kolejnymi pomieszczeniami zamku. Po dotarciu do magazynu broni zdobyli uzbrojenie i opanowali część więzienia, a następnie otworzyli bramę prowadzącą na zewnątrz.

W rezultacie z zamku zdołało wydostać się 126 więźniów. Po ogłoszeniu alarmu funkcjonariusze UB oraz żołnierze sowieccy rozpoczęli pościg, jednak większości uciekinierów udało się rozproszyć w okolicy i uniknąć natychmiastowego schwytania. Według relacji świadków podczas samej akcji nie było ofiar śmiertelnych.

Ucieczka z sandomierskiego więzienia była poważną kompromitacją komunistycznego aparatu bezpieczeństwa w pierwszym okresie jego funkcjonowania na ziemiach polskich. Dla wielu uczestników podziemia niepodległościowego stała się natomiast szansą na powrót do konspiracji i kontynuowanie walki przeciw narzuconej Polsce władzy komunistycznej.

Czytaj też: „Zapora” został skazany na siedmiokrotną karę śmierci. Egzekucja dowódcy podziemia