Powstanie krakowskie. Między ideą a rzeczywistością
21 lutego 1846 roku w Wolnym Mieście Krakowie wybuchło powstanie, które miało stać się ogólnonarodowym zrywem przeciwko trzem zaborcom, a zakończyło się po niespełna dwóch tygodniach klęską i likwidacją krakowskiej autonomii.
Podłoże powstania wiązało się z działalnością konspiracyjną środowisk demokratycznych po upadku powstania listopadowego. Kraków, posiadający od 1815 roku status Rzeczypospolitej Krakowskiej pod „opieką” Austrii, Prus i Rosji, stał się ośrodkiem przygotowań do ogólnopolskiego wystąpienia.
Spiskowcy zakładali równoczesne działania w Galicji, Wielkopolsce i Królestwie Polskim. Kluczowe znaczenie miało pozyskanie chłopów. Po doświadczeniach wcześniejszego zrywu uznano ich udział za jeden z kluczowych warunków powodzenia. Obiecywano im uwłaszczenie i zniesienie pańszczyzny. Za głoszonymi hasłami demokratycznymi nie poszła jednak szeroka i skuteczna praca agitacyjna na wsi.
18 lutego do Krakowa wkroczył oddział austriacki, co przyspieszyło decyzję o rozpoczęciu walk. W nocy z 21 na 22 lutego powstańcy zaatakowali garnizon. Austriacy wycofali się z miasta, a 22 lutego ogłoszono Manifest do narodu. Powołano Rząd Narodowy, a 24 lutego funkcję dyktatora objął Jan Tyssowski. Jednym z czołowych działaczy zrywu był Edward Dembowski, reprezentujący nurt radykalno-demokratyczny.
Do oddziałów zgłosiło się około sześciu tysięcy ochotników, jednak broni wystarczyło dla dwóch tysięcy. W Galicji próby rozszerzenia powstania zakończyły się niepowodzeniem. Już 26 lutego pod Gdowem oddział powstańczy został rozbity przez wojska austriackie wspierane przez uzbrojonych chłopów.
W tle powstania toczyła się rabacja galicyjska. Chłopi nie wsparli zrywu i zamiast stanąć po stronie szlachty, zwrócili się przeciwko niej. Od 19 lutego pod przywództwem Jakuba Szeli napadali na dwory i ziemian. Zniszczono setki majątków, a liczba zabitych szacowana jest na około 1200–3000 osób. Władze austriackie wykorzystywały antyszlacheckie nastroje do osłabienia ruchu powstańczego; w niektórych miejscach uzbrojone grupy chłopów występowały przeciw oddziałom powstańczym.
27 lutego Dembowski, próbując pozyskać wieś, poprowadził procesję na Podgórze. Został zastrzelony przez wojsko austriackie. 1 marca armia austriacka stanęła pod Krakowem i zażądała kapitulacji. 3 marca Tyssowski opuścił miasto z oddziałem powstańców, a wojska zaborcze wkroczyły do Krakowa.
Powstanie krakowskie zakończyło się 4 marca 1846 roku. W jego następstwie 16 listopada 1846 roku Wolne Miasto Kraków zostało włączone do monarchii austriackiej jako Wielkie Księstwo Krakowskie. Zryw, który miał zjednoczyć społeczeństwo pod hasłami demokracji i reform społecznych, ujawnił głębokie podziały i brak realnego poparcia ze strony wsi.
Hasła niepodległościowe spotkały się natomiast z odzewem na Podhalu, gdzie wybuchło krótkie powstanie chochołowskie.
Kresy.pl / PAP
